Thứ Ba, 24 tháng 1, 2012

NHẬN THỨC VỀ THỜI GIAN

Đặng Thị Vân Chi dịch
từ "Imagined Communities Reflections on the Origin and Spread of Nationalism" của BENEDICT ANDERSON ( từ trang 22-36)

         Tuy nhiên sẽ là thiển cận khi nghĩ về các cộng đồng tưởng tượng của các quốc gia chỉ đơn giản là sự phát triển và thay thế  cộng đồng tôn giáo và  triều đại của các vương quốc. Bên dưới sự suy tàn của các cộng đồng thần thánh, ngôn ngữ và dòng dõi, một sự thay đổi cơ bản đã diễn ra trong cách thức nhận thức thế giới, mà, nhiều hơn bất cứ điều gì khác, làm cho người ta có thể nghĩ về dân tộc.
       Để có được một cảm giác về sự thay đổi này,  người ta có thể  làm cho  hình ảnh đại diện của các cộng đồng linh thiêng trở nên có lợi, chẳng hạn như các phù điêu và kính màu cửa sổ nơi Chúa Kitô được sinh ra chứa đựng những đặc điểm của người nông dân Burgundian. Đức Mẹ đồng trinh  Maria này được miêu tả như con gái một thương gia Tuscan. Trong  nhiều bức tranh vẽ vị thần bảo hộ trong trang phục quý tộc hoặc hoàn toàn thị dân đang quỳ gối cầu nguyện cùng các chú mục đồng. Những điều có vẻ như không thích hợp ở  ngày hôm nay rõ ràng xuất hiện hoàn toàn tự nhiên dưới con mắt của các  tín đồ thời trung cổ. Chúng ta được đối diện với một thế giới  của các nhà thờ thời trung cổ, hoặc những bức tranh của các họa sĩ  Ý và Flemish bậc thầy thời kỳ đầu.
          Kitô giáo tạo ra  hình thức phổ quát của nó thông qua vô số các đặc trưng và hoàn cảnh đặc thù riêng: phù điêu này, cửa sổ kia, bài giảng này, câu chuyện  kia, vở kịch đạo đức này,  di tích kia…. Trong khi tầng lớp trí thức có thể đọc tiếng La tinh ở khắp châu Âu là một trong những yếu tố cần thiết trong cấu trúc của trí tưởng tượng Kitô giáo, sự truyền đạt các khái niệm  đối với công chúng  mù chữ, bằng cách sáng tạo hình ảnh và âm thanh, cá nhân và đặc thù, không  kém phần quan trọng. Các linh mục giáo xứ khiêm tốn, có tổ tiên và yếu đuối trước mọi người, những người nghe trong buổi lễ của anh ta và đã biết, vẫn là trung gian trực tiếp giữa các giáo dân của mình và  Thiên Chúa. Gạch nối giữa  thế giới vũ trụ và sự kiện trần thế có nghĩa là mặc dù cộng đồng người theo đạo Cơ đốc rộng lớn như thế và đã được cảm nhận như đã được cảm nhận, nó tự biểu lộ bản thân theo cách khác nhau đối với người Swabian đặc biệt hoặc các cộng đồng Andalucia như bản sao của chính họ. Hình ảnh Trinh Nữ Maria với tính cách 'Do Thái' (4) hoặc 'trang phục thế kỷ đầu tiên trong tinh thần Phục hưng của bảo tàng hiện đại là  không  thể tưởng tượng được bởi vì tinh thần Kitô giáo thời trung cổ không có quan niệm về lịch sử như là một chuỗi vô tận của nhân quả hoặc phân tách triệt để giữa hiện tại và quá khứ (30).
       Bloch quan sát những điều mọi người nghĩ rằng họ phải được ở gần cuối giờ tận thế, theo nghĩa rằng giây phút lần thứ hai Chúa Kitô  đang tới có thể xuất hiện bất cứ lúc nào: Thánh Phaolô đã nói rằng "ngày của các Chúa  đến như kẻ trộm trong đêm. Điều đó chính là tự nhiên cho biên niên thế kỷ thứ mười hai vĩ đại Đức Giám mục Otto Freising đã nhắc lại nhiều lần với chúng ta, những người đã được đặt ở ngày tận thế… Bloch kết luận rằng ngay từ thời trung cổ nam giới  " được cho là tự trưởng thành để suy ngẫm, không có gì  xa lạ với những suy nghĩ của họ hơn  triển vọng về một tương lai xa xôi (31 ) cho một dòng giống mạnh mẽ và trẻ trung." Auerbach đưa ra một phác thảo không thể nào quên về hình thức này của ý thức (32).
    Nếu một sự kiện như sự hy sinh của Isaac được hiểu là báo trước sự hy sinh của Chúa Kitô, vì xậy mà trong lần xuất hiện đầu và lần xuất hiện sau đó như nó  được công bố và hứa hẹn và  lần sau là để " đáp ứng" … " lần trước, rồi sau đó một sự kết nối được thiết lập giữa hai sự kiện được liên kết không phải về  thời gian  mà cũng không có duyên hệ - một kết nối mà nó không thể thành lập vì lý do trong chiều kích ngang- đường chân trời ... Nó có thể được thành lập chỉ khi  xuất hiện cả   liên kết theo chiều dọc với thần thánh, mà chỉ riêng một trong hai chiều kích thì chỉ có thể đưa ra một kế hoạch  lịch sử và cung cấp chìa khóa để hiểu chúng .. . ở đây và bây giờ không còn là một liên kết chỉ trong một chuỗi các sự kiện trần thế, nó đồng thời là một cái gì đó thường xuyên tồn tại, và sẽ được hoàn thành trong tương lai, và một cách chặt chẽ, trong con mắt của Thiên Chúa, nó là cái  vĩnh cửu, một cái gì đó có thể ước đoán , một cái gì đó tuyệt vời trong lĩnh vực của những sự kiện trần thế rời rạc.
         Ông  nhấn mạnh một cách đúng đắn rằng một ý tưởng như vậy về tính đồng thời là hoàn toàn xa lạ với riêng chúng ta. Xem thời gian như là một cái gì đó gần với những gì Benjamin gọi là (33) thời gian thiên sai, một sự vừa là quá khứ vưà là tương lai trong một thời điểm hiện tại. Theo quan điểm như vậy về sự vật, từ '' trong lúc đó” không thể có ý nghĩa thực sự.
       Quan niệm riêng của chúng tôi về tính đồng thời đã tồn tại lâu dài trong sự phát triển, và sự xuất hiện của nó chắc chắn đã được  kết nối, theo những cách mà vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ  với sự phát triển của khoa học thế tục. Nhưng đó là một quan niệm có tầm quan trọng cơ bản đến nỗi không thể nhận thức đầy đủ đối với các văn bản, chúng tôi thấy khó khăn khi khảo sát nguồn gốc mơ hồ của chủ nghĩa dân tộc. Điều gì đã thay thế quan niệm thời trung cổ về tính đồng thời cùng với thời gian? Để mượn lại một lần nữa từ Benjamin,  một ý tưởng về tính đồng nhất của thời gian trống trong đó  "đồng thời" là, như ngang qua, xuyên qua thời gian, không được đánh dấu bằng  một sự báo trước và hiện thực, mà bởi sự trùng hợp ngẫu nhiên về thời gian, và được đo bằng đồng hồ và lịch (34).
          Tại sao sự biến đổi này trở nên rất quan trọng cho sự ra đời của các cộng đồng tưởng tượng của quốc gia, điều tốt nhất  để có thể  nhìn thấy được nếu chúng ta xem xét cấu trúc cơ bản của hai hình thức tưởng tượng mà được kết hoa lần đầu tiên ở châu Âu trong thế kỷ thứ mười tám: tiểu thuyết và tờ báo. Vì các hình thức này đã cung cấp các phương tiện kỹ thuật cho việc trình bày lại (35) loại cộng đồng tưởng tượng đó là dân tộc. Hãy xem xét trước hết là về cấu trúc của cuốn tiểu thuyết cũ, một cấu trúc điển hình không chỉ trong những kiệt tác của Balzac mà còn của thời kỳ  của đồng đô la đáng sợ hiện nay . Rõ ràng là một lời đề từ cho các bài thuyết trình tính đồng thời trong thời gian  trống đồng nhất hay một chú giải phức tạp về từ 'Trong khi đó'. Để minh họa, xin lấy một phân đoạn của một cuốn tiểu thuyết đơn giản, có cốt truyện, trong đó một người đàn ông (A) có một người vợ (B) và một người tình(C), người có một người yêu (D). Chúng ta có thể tưởng tượng ra một loại biểu đồ thời gian cho phân khúc này như sau:
Thời gian: I                                   II                                          III
Sự kiện  A tranh cãi với B     A gọi điện thoại cho C      D say trong quán rượu
              C và D làm tình                B mua bán     A uống rượu ở nhà với B
                                            D chơi ở bể bơi           C có một giấc mơ đáng ngại
 Chú ý rằng trong trình tự này, chưa bao giờ A và D gặp nhau, thực sự có thể là thậm chí không hề nhận thức được sự tồn tại của nhau nếu C đã chơi đúng ván bài của cô ấy. Vậy cái gì thực sự đã liên kết A với D. Hai quan niệm bổ sung cho nhau: Đầu tiên, họ được gắn vào trong 'xã hội' (Wessex, Liibeck, Los Angeles).  Những xã hội này là những tồn tại/ thực thể  có tính xã hội thực sự vững chắc và ổn định đến nỗi các thành viên của họ (A và D)  thậm chí có thể được mô tả như là đi qua nhau trên đường phố,  mà không bao giờ có thể (37)  quen biết nhau, và vẫn còn được kết nối. Thứ hai, A và D được gắn vào tâm trí của độc giả thông thái. Chỉ có họ, giống như Thiên Chúa, xem A gọi điện thoại cho C, B mua sắm, và D chơi ở hồ bơi cùng một lúc. Đó là tất cả những hành vi được  thực hiện tại cùng một giờ, cùng một thời gian lịch, nhưng bởi vì các nhân vật  có thể hầu như không biết gì về nhau, cho thấy tính mới của thế giới tưởng tượng được tác giả gợi lên  trong tâm trí độc giả của mình. (38)
      Ý tưởng về một sinh vật xã hội học di chuyển theo lịch biểu qua thời gian trống, đồng nhất là một điều tương tự rõ ràng của các ý tưởng về dân tộc, cũng được hình thành như một cộng đồng vững chắc di chuyển đều đặn (39) (xuống hoặc lên) trong lịch sử. Một người Mỹ sẽ không bao giờ gặp gỡ ,hoặc thậm chí biết tên của hơn một ít trong số hơn 24 triệu đồng bào người Mỹ gốc. Anh ta cũng không có ý tưởng về những gì họ làm ở bất kì một thời điểm nào. Nhưng anh ta đã hoàn toàn tin vào các hoạt động ổn định  vô danh của họ. Các quan điểm tôi gợi ý có lẽ sẽ có vẻ ít trừu tượng hơn nếu chúng ta chuyển sang kiểm tra  bốn tác phẩm văn chương chính từ các nền  văn hóa khác nhau và ở các thời kỳ khác nhau, tất cả chứ không  phải  là một trong số đó, dù sao, thì cũng đã gắn bó chặt chẽ  với các phong trào dân tộc. Năm 1887, "cha đẻ của chủ nghĩa dân tộc Philippines",  Jose Rizal, đã  viết cuốn tiểu thuyết Noli Me Tangere, mà ngày nay được coi là thành tựu lớn nhất của văn học hiện đại Philippines. Nó cũng gần như là cuốn tiểu thuyết  đầu tiên được viết bởi một 'người bản xứ.' (40) Ở đây là làm thế nào mà nó  được bắt đầu  một cách kỳ diệu như vậy (41) Cho đến cuối tháng Mười, Don Santiago de los Santos, được biết đến rộng rãĩ như Capitan Tiago, đã mời một bữa tiệc tối. Mặc dù, trái với cách xử sự  thông thường của mình, ông chỉ thông báo nó vào buổi  chiều ngày  hôm đó, nó đã là chủ đề của mọi cuộc nói chuyện trong Binondo, tại các khu khác của thành phố, và ngay cả trong khu phố có tường bao quanh bên trong của  Intramuros. Trong những ngày này  CapitanTiago đã có danh tiếng của một  chủ  nô xa hoa. Người ta  được biết rằng ngôi nhà của ông, giống như đất nước của ông, đã không đóng cửa với bất cứ điều gì, ngoại trừ thương mại và các ý tưởng mới hoặc táo bạo . Vì vậy, những tin tức lan nhanh  giống như một cú sốc điện thông qua các cộng đồng của những kẻ sống trên lao động của người khác, những kẻ ăn bám, và những kẻ không mời mà Thiên Chúa của họ, trong lòng nhân từ vô hạn của Ngài đã tạo ra, và dịu dàng đến vậy đã ngày càng sinh sôi nảy nở  tại Manila. Một số người tìm kiếm sự trang nhã cho đôi ủng của họ, những người khác tìm kiếm những cổ áo, khuy áo và cravats. Nhưng một điều bận tâm nhất của họ là vấn đề làm thế nào để chào hỏi chủ nhà của họ với sự quen thuộc cần thiết để tạo ra sự xuất hiện của tình bằng hữu lâu đời, hoặc nếu cần, để bào chữa cho việc họ không  đến trước đó. Bữa ăn tối đã được tổ chức tại một ngôi nhà trên đường Anloague. Vì chúng ta không nhớ số đường phố, chúng ta sẽ mô tả nó trong một cách mà nó vẫn có thể được ghi nhận- đó là, nếu trận động đất chưa  phá hủy nó. Chúng tôi không tin rằng chủ nhân của bữa tiệc đã hủy bỏ bữa tiệc vì công việc như vậy thường được phó mặc cho Thiên Chúa hay Thiên nhiên, mà bên cạnh đó, nắm giữ nhiều hợp đồng với Chính phủ của chúng ta. Nhận xét rộng hơn chắc chắn là không cần thiết. Nó đủ để lưu ý rằng ngay từ đầu các hình ảnh (hoàn toàn mới đối với tác phẩm Phillipin) về một bữa ăn tối đang được bàn tán bởi hàng trăm người vô danh, những người không biết nhau, ở các khu vực hoàn toàn khác nhau của Manila, trong một tháng cụ thể của một thập niên cụ thể, ngay lập tức gợi lên các cộng đồng tưởng tượng. Và trong cụm từ 'một ngôi nhà trên đường Anloague” mà chúng ta sẽ mô tả theo cách mà nó vẫn còn  có thể được ghi nhận,  sẽ được người ghi  nhận là chúng tôi - độc giả Philippines. Các tiến triển bình thường của căn nhà này từ các thời gian "bên trong" của cuốn tiểu thuyết tới thời gian 'bên ngoài' [Manila] của cuộc sống hàng ngày của người đọc cho một xác nhận thôi miên của độ bền vững của một cộng đồng duy nhất, những nhân vật, tác giả và độc giả, di chuyển qua lại thông qua thời gian được ghi nhận bởi lịch(42).Cũng chú ý đến những giai điệu. Trong khi Rizal đã không có ý tưởng rõ rệt về bản sắc cá nhân của độc giả của mình, ông viết cho họ với một sự châm biếm một cách thân mật, như thể  mối quan hệ của họ với nhau không phải là  vấn đề, dù ở mức độ nhỏ nhất có thể (43) Không có gì cho một ai đó thêm  một cảm giác có tính triết học của Foucauld về sự gián đoạn đột ngột của ý thức hơn là để so sánh Noli với tác phẩm văn học nổi tiếng trước đó của  một "người bản xứ", Francisco Balagtas (Baltazar) Florante  Pinagdaanang Buhay ni niLaura sa Cahariang  Albania  [câu chuyện của Florante và Laura trong Vương quốc của Albania], ấn bản đầu tiên mà trong đó ghi năm xuất bản là năm 1861, mặc dù nó có thể đã được sáng tác  vào đầu năm 1838 (44). Cho dù Balagtas vẫn còn sống khi Rizal  được sinh ra, thế giới trong kiệt tác của ông là trong mọi tôn trọng cơ bản với  nước ngoài đó của Noli. Khung cảnh của nó - một Albania tuyệt vời của thời trung cổ -  hoàn toàn bị loại  bỏ trong thời gian và không gian từ Binondo đến  những năm 1880. Những người  Anh hùng của nó – Florante- một người quý tộc Anbani, Kitô hữu , và người bạn lòng của mình Aladin, một (Moro ') quý tộc Ba Tư  Hồi giáo  -nhắc nhở chúng ta về những người Philippin chỉ bằng cách liên kết Kitô giáo- Moro. Trường hợp Rizal cố tình thêm ít  văn xuôi tiếng Tây Ban Nha của mình vào các từ tiếng Tagalog cho “có thực tế”, châm biếm, hoặc có ý nghĩa dân tộc, Balagtas không chủ ý trộn lẫn  các cụm từ tiếng Tây Ban Nha  vào các câu thơ  Tagalog của mình mà chỉ đơn giản để nâng cao sự hùng vĩ và phát âm các từ của ông. Noli là có nghĩa là để được đọc, trong khi Florante tại Laura đã được hát to lên. Nổi bật nhất trong tất cả là cách trình bày của Balagtas về thời gian. Như ghi chú Lumbera, "không bị làm mê mụ vì cốt truyện không theo một thứ tự thời gian. Câu chuyện bắt đầu  bằng truyền thông, vì vậy mà các câu chuyện hoàn chỉnh đến với chúng tôi thông qua  một loạt bài phát biểu, như hồi tưởng '(45). Hầu như một nửa trong số 399 câu thơ tứ tuyệt là bản miêu tả về thời thơ ấu của Florante, những  năm là sinh viên tại Athens, và  những chiến công về quân sự tiếp theo, được đưa ra bởi người anh hùng trong cuộc trò chuyện với Aladin (.46). 'Nói đoạn hồi tưởng' về Balagtas là lựa chọn duy nhất đối với một câu chuyện  duy nhất, dễ hiểu. Nếu chúng ta tìm hiểu về Florante và 'cùng lúc' về quá khứ của  Aladin, chúng được kết nối bởi giọng nói chuyện của họ, không phải bởi cấu trúc của sử thi. Phương pháp này cách xa  tiểu thuyết như thế nào: "Trong cùng một mùa xuân, trong khi Florante vẫn còn học tập tại Athens, Aladin đã bị trục xuất khỏi toà án tối cao của mình". Trong thực tế, nó không bao giờ xảy ra đối với Balagtas để định vị cho 'nhân vật chính của mình trong xã hội, hoặc thảo luận với khán giả của ông. Nor, ngoài dòng chảy êm ái về âm tiết Tagalogpoly, có nhiều tính "Philippines" trong văn bản của ông (47) Năm 1816, bảy mươi năm trước khi có  các văn bản  Noli, Jose Joaquin Fernandez de Lizardi đã viết một cuốn tiểu thuyết được gọi là El Periquillo Sarniento  [Vẹt Ngứa], bằng chứng về tác phẩm đầu tiên của  Mỹ Latinh về thể loại này. Theo lời của một nhà phê bình, văn bản này là một bản cáo trạng về sự dã man của chính quyền Tây Ban Nha tại Mexico: sự thiếu hiểu biết, mê tín dị đoan và tham nhũng được xem là đặc điểm làm nó trở nên đáng chú ý nhất. (48) Các hình thức thiết yếu của cuốn tiểu thuyết 'dân tộc' này được trình bày  ngắn gọn bởi  các mô tả tiếp theo về nội dung (49): Từ  đầu, anh hùng, Parrot Ngứa bị tiếp xúc với ảnh hưởng xấu -người giúp việc không biết gì, khắc sâu mê tín dị đoan, người mẹ của anh ta đần độn trong ý tưởng bất chợt của mình, giáo viên của anh ta  hoặc không có năng khiếu hoặc không có khả năng xử lý kỷ luật anh ta. Và mặc dù cha anh ta là một người đàn ông thông minh,  người muốn con trai mình  thực hiện việc buôn bán có lợi hơn là nhảy lên hàng ngũ các luật sư và ký sinh trùng, đó là vượt lên người mẹ  Periquillo  yêu thương, người chiến thắng trong ngày, gửi con trai của cô vào đại học  và do đó đảm bảo rằng anh ta sẽ học chỉ những điều mê tín dị đoan vớ  vẩn ...Periquillo vẫn còn  thiếu hiểu biết một cách khó hiểu, bất chấp  nhiều lần tiếp xúc với những người tốt và thông thái. Anh ta không muốn làm việc hoặc làm bất cứ điều gì nghiêm túc và trở thành một linh mục thành công, một con bạc, trộm cắp, người học việc để bào chế thuốc, bác sĩ, nhân viên bán hàng tại một thị trấn tỉnh...
        Những chương hồi này cho phép tác giả mô tả các bệnh viện, nhà tù, ngôi làng xa xôi, tu viện, trong khi cùng lúc lái xe về nhà, một điểm quan trọng   bởi chính phủ Tây Ban Nha và hệ thống giáo dục khuyến khích sự ăn bám và lười biếng. . .  những cuộc phiêu lưu Periquillo vài lần  giữa người Ấn Độ và người da đen.. . Một lần nữa chúng ta thấy trí tưởng tượng có tính dân tộc ở hành động trong sự chuyển động của một anh hùng đơn độc thông  qua một khung cảnh xã hội học của một tính cố định chì thế giới bên trong các cuốn tiểu thuyết với thế giới bên ngoài. Chuyến phiêu lưu của người giang hồ dễ mến này sắp diễn ra - bệnh viện, nhà tù, ngôi làng xa xôi, tu viện, người Ấn Độ, người da đen - tuy nhiên không phải là một tour du lịch thế giới. Phạm vi  được giới hạn rõ ràng: đó là thuộc địa Mexico. Không có gì đảm bảo cho chúng ta về  sự bền vững có tính xã hội này hơn sự thành công của một xã hội đa tộc. Vì chúng gợi lên một không gian xã hội hoàn toàn có thể so sánh với nhà tù, không tự có bất kỳ tầm quan trọng duy nhất, nhưng đại diện cho tất cả  trong sự tồn tại đồng thời riêng biệt của chúng sự nặng nề của thuộc địa này. (50)
         (Tương phản với nhà tù trong  Kinh Thánh). Chúng không bao giờ được hình dung là kiểu này hay kiểu  khác. Mỗi một kiểu mẫu, như là những nơi Salome đã bỏ bùa mê bởi GioanBaptist, là điều kỳ diệu duy nhất.) Cuối cùng, để loại bỏ khả năng đó, kể từ Rizal và Lizard cả hai đã viết bằng tiếng Tây Ban Nha, các khuôn khổ mà chúng tôi đã nghiên cứu bằng cách nào đó" người châu Âu, ở đây đang mở Semarang Hitam [đen Semarang],một câu chuyện về một chàng thanh niên cộng sản xấu số dân tộc Indonesia Mas Marco Kartodikromo(51), được công bố nhiều tập vào năm (52) 1924: Đó là 7 giờ, tối thứ bảy, những người trẻ tuổi tại Semarang không bao giờ ở nhà vào tối thứ bảy. Tuy nhiên, trong đêm này không ai đi đây đi đó được. Bởi vì ngày mưa lớn kéo dài đã làm cho những con đường ẩm ướt và rất trơn, tất cả đã ở tại nhà. Đối với người lao động trong các cửa hàng và văn phòng  sáng thứ bảy  là một thời gian mong đợi – lên kế hoạch giải trí và vui vẻ đi bộ quanh thành phố vào buổi tối, nhưng đêm nay, họ đã  thất vọng và thờ ơ bởi thời tiết xấu và đường trơn bẩn trong kampungs. Các tuyến đường chính thường chen chúc tất cả các loại phương tiện giao thông, các lối đi bộ thường đông đúc đầy người, nay tất cả đều hoang vắng. Ngay lúc này và sau đó có thể nghe được tiếng roi ngựa quất thúc  một con ngựa trên con đường  - hoặc tiếng vó ngựa lọc cọc kéo toa xe . 
        Semarang thật hoang vắng. Ánh sáng từ các hàng đèn khí chiếu thẳng xuống trên con đường nhựa sáng loáng. Thỉnh thoảng, ánh sáng rõ ràng từ các loại đèn khí bị mờ đi vì gió thổi từ phía đông... Một người đàn ông trẻ ngồi trên một ghế  mây dài ở phòng khách đọc một tờ báo. Anh ta hoàn toàn mê mải vào việc đọc của mình. Thỉnh thoảng anh ta  tức giận  và vào lúc khác lại cười cho thấy sự quan tâm quan tâm sâu sắc của anh ta đối với  câu chuyện. Anh ta lật các trang của tờ báo, suy nghĩ rằng có lẽ anh ta có thể tìm thấy cái gì đó sẽ ngăn chặn anh ta cảm thấy đau khổ như vậy, bất ngờ, anh ta gặp một bài viết tựa đề:
Sự thịnh vượng
        Một người lang thang cơ cực đã bị bệnh nặng và qua đời ở phía bên đường vì bị  nhiễm bệnh. Người đàn ông trẻ đó đã được chuyển đi nhờ báo cáo tóm tắt này. Anh ta chỉ có thể tưởng tượng sự đau khổ của linh hồn người nghèo như người đã nằm chết trên lề đường. . . Có một lúc anh ta cảm thấy giận dữ bùng lên trong lòng. Thời điểm khác, anh ta cảm thấy đáng tiếc. Tuy nhiên, ở thời điểm khác sự tức giận của anh ta  hướng vào các hệ thống xã hội đã làm tăng sự  nghèo đói đến mức như vậy, trong khi vẫn có một nhóm nhỏ những người giàu có. Ở đây, vì ở El Periquillo Sarniento, chúng tôi đang trong một thế giới của số nhiều: các cửa hàng, văn phòng, toa xe, kampungs, và đèn khí đốt. Như trong trường hợp của Noli, chúng tôi-độc giả  Indonesia- đang rơi ngay lập tức vào thời gian  lịch biểu và phong cảnh quen thuộc,  một số người trong chúng ta cũng có thể đã đi trên  các tuyến phố Semarang “trơn bẩn”. Một lần nữa, một anh hùng đơn độc được đặt vào một khung cảnh xã hội phát triển  được mô tả chi tiết, cẩn thận. Nhưng cũng có một cái gì đó mới: một anh hùng vô danh, nhưng thường được gọi là "chàng trai trẻ của chúng tôi”. Chính sự vụng về và ngây thơ về văn học của văn bản xác nhận "chân thành" của  việc không tự ý thức này  về các đại danh từ.
       Không phải Marco cũng không phải độc giả của ông ta có bất kỳ nghi ngờ nào về tài liệu tham khảo. Nếu trong các tiểu thuyết vui vẻ- tinh tế của châu Âu thế kỷ mười tám, và mười chín những ngụ ý " anh hùng của chúng ta " chỉ đơn thuần nhấn mạnh một trò chơi  của tác giả với một hoặc bất kỳ độc  giả đọc nào, “Người đàn ông trẻ của chúng tôi” của Marco  “không kém phần mới lạ của nó, có nghĩa là một thanh niên thuộc về nhóm các độc giả Indonesia, và do đó, mặc nhiên, " một thời kỳ phát triển của “cộng đồng tưởng tượng” người Indonesia . Chú ý rằng Marco cảm thấy không cần phải xác định cộng đồng này bằng tên: nó đã có sẵn. (Ngay cả khi người kiểm duyệt Hà Lan thông thái có thể tham gia vào mối quan hệ độc giả của mình, họ bị loại trừ khỏi “cái thuộc về chúng ta” như có thể được nhìn thấy từ thực tế là sự tức giận của người đàn ông trẻ được hướng vào “cái nào đó”' không  thuộc ” , hệ thống xã hội của “chúng ta” .
       Cuối cùng, cộng đồng tưởng tượng được xác nhận bởi sự nghi ngờ  việc đọc của chúng ta về  người đàn ông trẻ tuổi của chúng ta đang đọc. Anh ta không tìm thấy xác chết của người đi lang thang túng thiếu bên một con đường ở Semarang bẩn thỉu, mà tưởng tượng  điều đó từ các bản in của một tờ báo. Cũng không phải là anh ta quan tâm  tới điểm quan trọng là cá nhân người đi lang thang  đã chết  là ai: anh ta nghĩ về cơ quan đại diện, không phải là  nghĩ về cuộc sống cá nhân. Một tờ báo xuất hiện ở Hitam Semarang rất phù hợp với việc gắn với tiểu thuyết, bởi vì, nếu bây giờ chúng ta chuyển sang các tờ báo như là sản phẩm văn hóa, chúng ta sẽ có ấn tượng bởi sự hư cấu sâu sắc của nó. Quy ước văn học quan trọng của tờ báo là gì? Nếu chúng ta nhìn vào một mẫu trang bìa của tờ New York Times, chúng ta có thể tìm thấy ở đó  câu chuyện về những người bất đồng chính kiến ​​ Xô viết, nạn đói ở Mali, một vụ giết người khủng khiếp, một cuộc đảo chính ở Iraq, việc phát hiện một hóa thạch hiếm ở Zimbabwe, và một bài phát biểu của Mitterrand. Tại sao những sự kiện này liền kề nhau như vậy? Cái gì đã kết nối chúng với nhau? Không hoàn toàn bất thường. Tuy nhiên, rõ ràng là hầu hết  các sự kiện đó xảy ra một cách độc lập, không có các nhân vật nhận thức về nhau hoặc về những gì người khác làm. Tính độc đoán của cái thêm vào và kề nhau của chúng (một phiên bản sau này sẽ thay một chiến thắng bóng chày vào bài phát biểu của Mitterrand) cho thấy mối liên kết giữa chúng là được tưởng tượng. Liên kết được tưởng tượng này xuất phát từ hai nguồn có quan hệ gián tiếp, cái đầu  chỉ đơn giản là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Ngày ở phía trên của tờ báo, các biểu tượng quan trọng duy nhất trên đó, cung cấp các kết nối cần thiết – vững chắc cho việc nhận thức về giờ của  thời gian trống, đồng nhất(54).
     Trong thời gian đó, 'thế giới' đi theo nhịp nước kiệu nhẹ nhàng tiến lên phía trước. Dấu hiệu cho việc này: nếu Mali biến mất khỏi các trang của tờ New York Times sau hai ngày kể từ báo cáo về  nạn đói, tháng này qua tháng khác, độc giả không đi đến một thời điểm tưởng tượng rằng Mali đã biến mất hoặc nạn đói đã  xóa sổ  tất cả các công dân của nó. Các hình thức tiểu thuyết của tờ báo đảm bảo cho chúng rằng  ở một điểm  nào đó, vượt khỏi điểm đó 'nhân vật' Mali  di chuyển lặng lẽ, chờ tái xuất hiện trong cốt truyện. Nguồn thứ hai của liên kết  được tưởng tượng nằm trong mối quan hệ giữa các tờ báo, như một hình thức của cuốn sách, và thị trường. Nó đã được ước tính rằng trong khoảng hơn 40 năm giữa việc xuất bản Kinh Thánh Gutenberg và vào thế kỷ mười lăm, hơn 20.000.000  ấn phẩm đã được xuất bản ở châu Âu. (55) Năm 1455, Fust và Schoeffer đã vận hành một doanh nghiệp hướng đến sản xuất tiêu chuẩn hóa, và hai mươi năm sau mối quan tâm lớn  tới ấn phẩm  (57) diễn ra ở khắp mọi nơi trong toàn[sic] Châu Âu. "Trong một ý nghĩa khá đặc biệt, sách là loại hàng hóa  hiện đại đầu tiên của nền công nghiệp sản xuất  hàng hóa. (58) Cảm giác tôi có trong tâm trí có thể được hiển thị nếu chúng ta so sánh cuốn sách với các các sản phẩm công nghiệp ban đầu khác, chẳng hạn như dệt may, gạch, hoặc đường. Đối với các mặt hàng này được tính với số lượng toán học (pound hoặc tải, miếng). Một cân đường chỉ đơn giản là một đơn vị định lượng, vận chuyển thuận tiện, tự nó không phải là một đồ vật. Tuy nhiên, cuốn sách,  - và ở đây nó tiên báo về loại đồ dùng lâu bền trong thời đại của chúng ta - là một đối tượng riêng biệt, khép kín tái tạo chính xác trên một quy mô lớn (59). Một cân đường này cũng giống một cân đường khác còn mỗi cuốn sách có ẩn số riêng của nó tự thích hợp với nó (băn khoăn nhỏ  rằng các thư viện, các bộ sưu tập cá nhân,  những mặt hàng sản xuất hàng loạt, đã có  một dấu hiệu quen thuộc tại các trung tâm đô thị như Paris, vào thế kỷ thứ mười sáu) (60)
Trong góc độ này, tờ báo chỉ đơn thuần là một "hình thức đặc biệt của cuốn sách, một cuốn sách được bán trên một quy mô khổng lồ, nhưng có tính phổ biến nhất thời. Có thể  Chúng ta  nói: một ngày bán chạy nhất? Sự lỗi thời của tờ báo vào ngày hôm sau, các ấn bản  của nó gây tò mò với một trong những mặt hàng  sản xuất hàng loạt trước đó, vì vậy nên sự báo trước có tính hiện đại - tuy nhiên, chỉ vì lý do này, tạo ra buổi lễ đại chúng đặc biệt: tiêu thụ gần như chính xác đồng thời (tưởng tượng) các  tờ báo- như viễn tưởng-. Chúng tôi biết rằng  bản tin đặc biệt vào buổi sáng và buổi tối trên whelmingly sẽ được tiêu thụ từ giờ phút này, chỉ vào ngày này, không phải là ngày khác (Tương phản với đường, việc sử dụng trong đó được tiêu thụ  trong một dòng chảy liên tục, không bị đóng lại, nó có thể tồi tệ, nhưng nó không đi ra ngoài ngày)Tầm quan trọng của buổi lễ đại chúng -Hegel đã quan sát thấy rằng báo chí phục vụ người đàn ông hiện đại như là một thay thế cho lời cầu nguyện  buổi sáng  là nghịch lý. Nó được thực hiện trong sự riêng tư im lặng, trong hang ổ của hộp sọ. Tuy nhiên, mỗi thông tin từng được nhận thức rõ rằng buổi lễ ông thực hiện đang được nhân rộng cùng một lúc bởi hàng ngàn (hoặc hàng triệu) những người khác về  sự tồn tại của ông tự tin, chưa có danh tính của ông đã không phải là khái niệm nhỏ
        Hơn nữa, buổi lễ này là không ngừng lặp đi lặp lại khoảng thời gian hàng ngày hoặc nửa ngày trong suốt lịch biểu. Điều gì sống động hơn con số  thế tục,  thời gian có tính lịch sử, (63) cộng đồng tưởng tượng  có thể được hình dung? Đồng thời, người đọc báo, quan sát các bản sao chính xác của  các bài báo của mình được tiêu thụ trên tàu điện ngầm, tiệm hớt tóc, hoặc hàng xóm dân cư, liên tục trấn an rằng thế giới tưởng tượng rõ ràng bắt nguồn từ cuộc sống hàng ngày. Như với Noli Me Tangere, thấm qua tiểu thuyết nhẹ nhàng và liên tục trở  thành hiện thực,  tạo niềm tin  đáng chú ý của cộng đồng bí mật trong đó là dấu hiệu của các quốc gia hiện đại. Trước khi tiến tới một cuộc thảo luận về nguồn gốc cụ thể của dân tộc, việc  tóm tắt lại các kiến ​​nghị chính  để  đưa ra  là  hữu ích . Về cơ bản, tôi đã lập luận rằng khả năng của tưởng tượng về dân tộc chỉ xuất hiện trong lịch sử  khi nào, và ở đâu, ba khái niệm cơ bản về văn hóa, tất cả các  cái cổ xưa, vĩ đại, mất đi tiên đề của chúng trên trí tuệ con người. Đầu tiên trong số ý tưởng này là  một kịch bản  ngôn ngữ đặc biệt  được cung cấp quyền truy cập đến sự thật về bản thể học, chính xác bởi vì nó là một phần không thể tách rời của sự thật đó. Đó là ý tưởng được gọi là những người truyền giáo  xuyên lục tuyệt vời của Thiên Chúa giáo, Hồi giáo Ummah,và phần còn lại. Thứ hai là niềm tin rằng xã hội  tổ chức một cách tự nhiên  xung quanh và trong các trung tâm cao - vị vua là người mà khác xa những con người khác và  cai trị bởi một số hình thức của thời gian  vũ trụ (thần linh).Bottom of Form Lòng trung thành của con người nhất thiết phải phân cấp và hướng tâm vì người cai trị, giống như kịch bản thiêng liêng, là một nút truy cập và vốn có trong nó. Thứ ba là một quan niệm về lợi tức của giáo hội trong vũ trụ học và lịch sử đã không thể phân biệt, nguồn gốc của thế giới và của những người đàn ông cơ bản giống nhau. Kết hợp lại, những ý tưởng về nguồn gốc của con người tồn tại vững chắc trong chính bản chất của sự vật, có  ý nghĩa nhất định để các trường hợp tử vong hàng ngày của sự tồn tại (trên tất cả các mất mát, cái chết, và nô lệ) và cung cấp, theo những cách khác nhau, sự cứu chuộc từ họ.
Sự suy giảm chậm  và không  đều  của liên kết chắc chắn  này , đầu tiên ở Tây Âu, sau này là các  nơi khác, dưới tác động của những thay đổi về  kinh tế, sự "khám phá" ( về xã hội và khoa học), và sự phát triển của thông tin liên lạc ngày càng  nhanh chóng, thọc một mũi nhọn vào giữa vũ trụ học và lịch sử. Do đó không ngạc nhiên sau này, cuộc tìm kiếm được tiếp tục  để nói bởi vì một cách  liên kết tình bằng hữu mới, quyền lực và thời gian có ý nghĩa đầy đủ với nhau. Có lẽ không có gì được đẩy mạnh  hơn  cuộc tìm kiếm này, cũng không có gì làm cho nó hiệu quả hơn chủ nghĩa tư bản-in ấn, làm cho nó ngày càng tăng nhanh chóng số lượng  người  suy nghĩ về bản thân họ, sự liên quan của chính họ đối với  người khác, theo những cách mới một cách sâu sắc 
--------------------------------------

30. For us, the idea of'modern dress,' a metaphorical equivalencing of past with present, is a backhanded recognition of their fatal separation..
31. Bloch, Feudal Society, I, pp. 84-86.
32. Auerbach, Mimesis, p. 64. Emphasis added. Compare St. Augustine's description of the Old Testament as 'the shadow of [i.e. cast backwards by] the future.' Cited in Bloch, Feudal Society, I, p. 90.
33. Walter Benjamin, Illuminations, p. 265.
34. Ibid., p. 263. So deep-lying is this new idea that one could argue that every  essential modern conception is based on a conception of 'meanwhile'.
35. While the Princesse de Cleves had already appeared in 1678, the era of  Richardson, Defoe and Fielding is the early eighteenth century. The origins of the modern newspaper lie in the Dutch gazettes of the late seventeenth century; but the newspaper only became a general category of printed matter after 1700. Febvre and Martin, The Coming of the Book, p. 197.
36. Indeed, the plot's grip may depend at Times I, II, and III on A, B, C and D not knowing what the others are up to.
37. This polyphony decisively marks off the modem novel even from so brilliant a  forerunner as Petronius's Satyricon. Its narrative proceeds single file. If Encolpius bewails  his young lover's faithlessness, we are not simultaneously shown Gito in bed with  Ascyltus.
38. In this context it is rewarding to compare any historical novel with documents  or narratives from the period fictionalized.
39. Nothing better shows the immersion of the novel in homogeneous, empty time than the absence of those prefatory genealogies, often ascending to the origin of  man, which are so characteristic a feature of ancient chronicles, legends, and holy  books.
40. Rizal wrote this novel in the colonial language (Spanish), which was then the  lingua franca of the ethnically diverse Eurasian and native elites. Alongside the novel  appeared also for the first time a 'nationalist' press, not only in Spanish but in such  'ethnic' languages as Tagalog and Ilocano. See Leopoldo Y. Yabes, 'The Modern Literature of the Philippines,' pp. 287-302, in Pierre-Bernard Lafont and Denys  Lombard (eds), Litteratures Contemporaines de I'Asie du Sud-Est.
41. Jose Rizal, Noli Me Tangere (Manila: Instituto Nacional de Historia, 1978), p.
1. My translation. At the time of the original publication of Imagined Communities, I had no command of Spanish, and was thus unwittingly led to rely on the instructively  corrupt translation of Leon Maria Guerrero.
42. Notice, for example, Rizal's subtle shift, in the same sentence, from the past  tense of'created' (crio) to the all-of-us-together present tense of'multiplies' (multiplied).
43. The obverse side of the readers' anonymous obscurity was/is the author's  immediate celebrity. As we shall see, this obscurity/celebrity has everything to do with  the spread of print-capitalism. As early as 1593 energetic Dominicans had published in Manila the Doctrina Christiana. But for centuries thereafter print remained under tight  ecclesiastical control. Liberalization only began in the 1860s. See Bienvenido L. Lumbera, Tagalog Poetry 1570—1898, Tradition and Influences in its Development, pp.
35, 93.
44. Ibid., p. 115.
45. Ibid., p. 120.
46. The technique is similar to that of Homer, so ably discussed by Auerbach,  Mimesis, ch. 1 ('Odysseus' Scar').
47. 'Paalam Albaniang pinamamayanan  ng casama, t, lupit, bangis caliluhan,  acong tangulan mo, i, cusa mang pinatay  sa iyo, i, malaqui ang panghihinayang.' 'Farewell, Albania, kingdom now of evil, cruelty, brutishness and deceit! I, your defender, whom you now murder
Nevertheless lament the fate that has befallen you.'  This famous stanza has sometimes been interpreted as a veiled statement of Filipino patriotism, but Lumbera convincingly shows such an interpretation to be an anachronistic gloss. Tagalog Poetry, p. 125. The translation is Lumbera's. I have
slightly altered his Tagalog text to conform to a 1973 edition of the poem based on  the 1861 imprint.
48. Jean Franco, An Introduction to Spanish-American Literature, p. 34.
49. Ibid., pp. 35-36. Emphasis added.
50. This movement of a solitary hero through an adamantine social landscape is  typical of many early (anti-)colonial novels.
51. After a brief, meteoric career as a radical journalist, Marco was interned by the camps, deep in the interior swamps of western New Guinea, There he died in 1932,  after six years confinement. Henri Chambert-Loir, 'Mas Marco Kartodikromo (c.1890-1932) ou L'Education Politique,' p. 208, in Litteratures contemporaines de VAsie du  Sud-Est. A brilliant recent full-length account of Marco's career can be found in Takashi  Shiraishi, An Age in Motion: Popular Radicalism in Java, 1912-1926, chapters 2-5 and 8.
52. As translated by Paul Tickell in his Three Early Indonesian Short Stories by Mas  Marco Kartodikromo (c. 1890-1932), p. 7. Emphasis added.
53. In 1924, a close friend and political ally of Marco published a novel titled Rasa  Merdika [Feeling Free/The Feel of Freedom]. Of the hero of this novel (which he  wrongly attributes to Marco) Chambert-Loir writes that 'he has no idea of the meaning  of the word "socialism": nonetheless he feels a profound malaise in the face of the social  organization that surrounds him and he feels the need to enlarge his horizons by two  methods: travel and reading.' ('Mas Marco', p. 208. Emphasis added.) The Itching Parrot  has moved to Java and the twentieth century.
54. Reading a newspaper is like reading a novel whose author has abandoned any  thought of a coherent plot.
55. Febvre and Martin, The Coming of the Book, p. 186. This amounted to no less  than 35,000 editions produced in no fewer than 236 towns. As early as 1480, presses  existed in more than 110 towns, of which 50 were in today's Italy, 30 in Germany, 9 in  France, 8 each in Holland and Spain, 5 each in Belgium and Switzerland, 4 in England,  2 in Bohemia, and 1 in Poland. 'From that date it may be said of Europe that the printed  book was in universal use.' (p. 182).
56. Ibid., p. 262. The authors comment that by the sixteenth century books were  readily available to anyone who could read.
57. The great Antwerp publishing house of Plantin controlled, early in the  sixteenth century, 24 presses with more than 100 workers in each shop. Ibid.,  p. 125.
58. This is one point solidly made amidst the vagaries of Marshall McLuhan's  Gutenberg Galaxy (p. 125). One might add that if the book market was dwarfed by the markets in other commodities, its strategic role in the dissemination of ideas nonetheless  made it of central importance to the development of modern Europe.
59. The principle here is more important than the scale. Until the nineteenth  century, editions were still relatively small. Even Luther's Bible, an extraordinary best- seller, had only a 4,000-copy first edition. The unusually large first edition of  Diderot's Encyclopedic - numbered no more than 4,250. The average eighteenth- century run was less than 2,000. Febvre and Martin, The Coming of the Book, pp.  218—20. At the same time, the book was always distinguishable from other durables by
its inherently limited market. Anyone with money can buy Czech cars; only Czech- readers will buy Czech-language books. The importance of this distinction will be  considered below.
60. Furthermore, as early as the late fifteenth century the Venetian publisher Aldus  had pioneered the portable 'pocket edition.'
61. As the case of Semarang Hitam shows, the two kinds of best-sellers used to be  more closely linked than they are today. Dickens too serialized his popular novels in popular newspapers.
62. 'Printed materials encouraged silent adherence to causes whose advocates  could not be located in any one parish and who addressed an invisible public from afar.'  Elizabeth L. Eisenstein, 'Some Conjectures about the Impact of Printing on Western  Society and Thought, ' Journal of Modern History, 40: 1 (March 1968), p. 42.
63. Writing of the relationship between the material anarchy of middle-class  society and an abstract political state-order, Nairn observes that 'the representative  mechanism converted real class inequality into the abstract egalitarianism of citizens,  individual egotisms into an impersonal collective will, what would otherwise be chaos  into a new state legitimacy.' The Break-up of Britain, p. 24. No doubt. But the representative mechanism (elections?) is a rare and moveable feast. The generation  of the impersonal will is, I think, better sought in the diurnal regularities of the imagining life.

GS. Trần Văn Thọ: Cơ hội bỏ lỡ và nguy cơ lệ thuộc


Tác giả: CAO NHẬT - BÍCH DIỆP (THỰC HIỆN)


GS Trần Văn Thọ hiện đang giảng dạy và nghiên cứu kinh tế tại Đại học Waseda (Tokyo), Nhật Bản. Ông cũng là một trong ba nhà khoa học nước ngoài từng được mời làm thành viên chuyên môn trong Hội đồng Tư vấn Kinh tế của Chính phủ Nhật Bản trong gần 10 năm, qua nhiều đời Thủ tướng Nhật. Tại Việt Nam ông từng là thành viên trong Tổ Tư vấn Cải cách Hành chính và Kinh tế của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt. GS Trần Văn Thọ cũng là một trong 14 trí thức ở nước ngoài vừa đề xuất Bản ý kiến về việc đẩy mạnh cải cách toàn diện để phát triển đất nước.

Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với GS Trần Văn Thọ nhân chuyến công tác ngắn ngày về Việt Nam của ông.
Chúng ta đã mất hơn một thế hệ
- Có thời điểm chúng ta rất hào hứng khi nói đến hình ảnh Việt Nam như một "ngôi sao đang lên", một "con hổ đang chuyển mình"... nhưng hiện nay những hình ảnh này ít được nhắc đến. Cá nhân ông nghĩ sao về điều này?
GS. Trần Văn Thọ: Việt Nam đến nay đã tách được ra khỏi nhóm các nước nghèo và chen chân vào nhóm các nước có mức thu nhập trung bình thấp. Tuy nhiên, chúng ta đã mất hơn một thế hệ để có được thành quả đó. Trong phát triển kinh tế, một thế hệ - tương đương trên dưới 25 năm - có thể xem như một đơn vị thời gian quan trọng để khảo sát sự thay đổi về chất của xã hội. Thực tiễn trên thế giới, khoảng thời gian một thế hệ cũng làm thay đổi hẳn cục diện của nhiều quốc gia.
Câu hỏi cũng khiến tôi nhớ lại khoảng thời gian vào nửa đầu thập niên 1990, cụ thể là từ năm 1993, tình hình quốc tế khi đó rất thuận lợi cho Việt Nam. Cộng đồng quốc tế bắt đầu một cơ chế giúp vốn vay ưu đãi để xây dựng kết cấu hạ tầng, doanh nghiệp nước ngoài dự định đổ xô vào Việt Nam đầu tư sản xuất nhiều mặt hàng công nghiệp như điện tử và các loại máy móc. Đồng Yên Nhật lên giá mạnh làm phát sinh dòng chảy đầu tư trực tiếp lớn đang khao khát tìm cơ sở sản xuất mới.
Nhưng rồi chúng ta đã bỏ mất thời cơ này do môi trường pháp lý chậm cải thiện, kéo dài chính sách đối xử phân biệt với nước ngoài và chính sách công nghiệp không rõ ràng, thay đổi thường xuyên. Dòng chảy vốn đầu tư trực tiếp đó kết cuộc đã đổ sang các tỉnh ven biển Trung Quốc, sau đó kéo theo hàng chục vạn doanh nghiệp nhỏ và vừa đến đầu tư hình thành những cụm công nghiệp lớn ở vùng này.
GS Trần Văn Thọ
Mối lo từ sự lệ thuộc kinh tế
- Trong bối cảnh như vậy, chúng ta cần nhìn nhận như thế nào về sự ảnh hưởng ngày càng sâu rộng từ các nước, đặc biệt là về mặt kinh tế?
Chẳng hạn, chúng ta thử so sánh với một đối tác thôi. Năm 1984, thu nhập bình quân đầu người của Trung Quốc chỉ hơn Việt Nam 30% nhưng đến nay khoảng cách này là hơn 300%. Tất nhiên cần xét đến chất lượng phát triển nữa nhưng chất lượng phát triển của chúng ta cũng không hơn Trung Quốc nên không cần đặt ra so sánh chi tiết ở đây.
Một thực tế chúng ta có thể thấy là hàng công nghiệp của Trung Quốc đang tràn ngập thị trường Việt Nam, nhập siêu từ Trung Quốc cao ở mức dị thường, vừa gây bất ổn kinh tế vĩ mô vừa cản trở khả năng chuyển dịch cơ cấu công nghiệp của Việt Nam. Đặc biệt hiện nay cơ cấu mậu dịch giữa Việt Nam và Trung Quốc có tính chất Bắc - Nam, nghĩa là một quan hệ mậu dịch giữa nước tiên tiến và nước chậm tiến, trong đó Việt Nam xuất khẩu nguyên liệu thiên nhiên kể cả sản phẩm sơ chế và nhập khẩu hàng công nghiệp.
Dưới trào lưu mậu dịch tự do tại Đông Á, đặc biệt dưới tác động của Hiệp định thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc trong đó từ tháng 1/2015, Việt Nam sẽ cắt giảm thuế đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, sản phẩm rẻ từ Trung Quốc chắc chắn sẽ còn tràn ào ạt vào thị trường Việt Nam. Còn tại thời điểm này, các thống kê cho thấy doanh nghiệp Trung Quốc đang chiếm rất nhiều các gói thầu xây dựng, đưa lao động vào Việt Nam dưới nhiều hình thức - kể cả bất hợp pháp - và nhiều nơi còn hình thành cộng đồng người Hoa mới.... Từ sự lệ thuộc về kinh tế sẽ còn dẫn đến những sự lệ thuộc khác nữa rất đáng lo ngại.
Bài học từ Philippines và Hàn Quốc
- Thời gian qua nhiều ý kiến đề cập đến việc nếu không có chiến lược phát triển đúng đắn thì Việt Nam sẽ rơi vào "bẫy thu nhập trung bình" rất nhiều nước đang mắc phải, ông chia sẻ gì về lo lắng này?
Theo tiêu chuẩn của Ngân hàng thế giới, Việt Nam hiện đang ở trong nhóm các nước có thu nhập ở mức trung bình thấp, đến năm 2020 cũng có thể sẽ đạt mức thu nhập trung bình cao. Nhưng vấn đề là Việt Nam có thể tiếp tục phát triển bền vững để trở thành nước có thu nhập cao trong vài thập kỷ sau đó nữa hay không mới là điều quan trọng. Trong lịch sử kinh tế thế giới, rất ít nước vượt qua được cái bẫy này thậm chí có những nước đã mắc vào bẫy này từ rất sớm mà không cần đợi đến khi đạt được mức thu nhập trung bình cao (độ 4000 USD).
Điển hình chúng ta có thể thấy như ở trường hợp của Philippines. Vào những năm của thập niên 1950, Philippines là nước phát triển chỉ sau Nhật Bản, cao hơn cả Hàn Quốc. Năm 1960, GDP bình quân đầu người của Philippines cao gấp đôi Thái Lan nhưng đến giữa thập niên 1980 Thái Lan đã theo kịp Philippines và đến năm 2000 hai nước đảo ngược vị trí của năm 1960. Năm 1985, GDP bình quân đầu người của Philippines cao gấp 3,5 lần Trung Quốc nhưng sau năm 2000, Trung Quốc đã vượt Philippines. Trong khi đó, Hàn Quốc vào đầu thập niên 1960 vẫn là nước kém phát triển nhưng chỉ sau một thế hệ, Hàn Quốc đã trở thành một nước công nghiệp phát triển trên thế giới.
- Vậy theo ông, điều gì đã góp phần làm nên sự thần kỳ đó của đất nước Hàn Quốc mà Việt Nam có thể tham khảo?
Lý do đầu tiên phải kể đến đó là tố chất của những người lãnh đạo. Đó là những nhà chính trị mà tinh thần yêu nước vượt qua những niềm tin ý thức hệ, luôn trăn trở về con đường đưa đất nước đuổi kịp các nước tiên tiến. Họ cũng là những người thức thời, quy tụ và sử dụng được nhiều người tài giỏi, có tâm huyết với sự nghiệp xây dựng đất nước.
Lý do thứ hai cũng rất quan trọng là Hàn Quốc từ rất sớm đã có cơ chế thi tuyển công chức nghiêm ngặt để từ đó họ xây dựng được bộ máy hành chính mạnh, hiệu suất cao. Ngoài ra, trong quá trình phát triển, Hàn Quốc xây dựng được quan hệ lành mạnh, hiệu quả giữa nhà nước và doanh nghiệp. Cùng với các yếu tố đó thì giáo dục, nghiên cứu khoa học và công nghệ luôn được Hàn Quốc quan tâm hàng đầu.
Cho đến nay, Việt Nam có nghiên cứu kinh nghiệm của nhiều nước nước nhưng chủ yếu là những chính sách, chiến lược cụ thể, còn những yếu tố thuộc nền tảng thể chế và xã hội, nền tảng văn hóa, giáo dục...- những tiền đề để cho các chính sách, chiến lược cụ thể ấy thành công, thì hầu như không được chú trọng nghiên cứu, hoặc có nghiên cứu nhưng không được thực thi, áp dụng. Đó là những điều tôi rất mong thời gian tới sẽ được thay đổi.
- Cảm ơn ông.
(Theo Tiền Phong số Tết
)

Thứ Hai, 2 tháng 1, 2012

ĐỔI MỚI CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ LÀNG XÃ VIỆT NAM


NguyÔn Quang Ngäc
                                              

1. Yªu cÇu nghiªn cøu lµng x· ViÖt Nam
            §ång thêi víi qu¸ tr×nh tan r· cña chÕ ®é C«ng x· nguyªn thñy, h×nh thµnh x· héi cã giai cÊp vµ nhµ nưíc ®Çu tiªn trªn ®Êt ViÖt Nam lµ qu¸ tr×nh ra ®êi cña lµng ViÖt Nam. Trong tiÕn tr×nh lÞch sö ®Êt nước kÓ tõ buæi ®Çu thêi ®¹i dùng nư­íc cho ®Õn ngµy nay, lµng lóc nµo còng ®ãng vai trß hÕt søc quan träng trªn tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc cña ®êi sèng kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n hãa, x· héi. Lµng ViÖt Nam tõ xư­a cho ®Õn nay bao giê còng gi÷ vÞ trÝ ®Æc biÖt quan träng cho c¸c v­ư¬ng triÒu, c¸c nhµ n­ưíc, c¸c thÓ chÕ chÝnh trÞ häach ®Þnh chiÕn lư­îc cai qu¶n, x©y dùng vµ ph¸t triÓn ®Êt nư­íc. Thµnh c«ng hay kh«ng thµnh c«ng cña c¸c vư­¬ng triÒu, nhµ nư­íc hay thÓ chÕ chÝnh trÞ nhiÒu khi tïy thuéc vµo sù hiÓu biÕt vµ c¸c chÝnh s¸ch ®èi víi lµng x· dư­íi quyÒn cña m×nh. ¤ng Vò §×nh Hße, Bé trư­ëng Quèc gia gi¸o dôc ChÝnh phñ Nh©n d©n l©m thêi cña nư­íc ViÖt Nam D©n chñ Céng hßa cho biÕt: “Muèn t×m hiÓu lÞch sö h×nh thµnh d©n téc ViÖt Nam th× ph¶i t×m hiÓu céng ®ång lµng x·, vµ muèn x©y dùng l¹i ®Êt nư­­íc ViÖt Nam th× còng ph¶i b¾t ®Çu tõ viÖc x©y dùng l¹i céng ®ång lµng x·. V× kh«ng cã lµng x· ViÖt Nam th× kh«ng cã quèc gia ViÖt Nam”[1].
            Lµng x· ViÖt Nam v× thÕ lµ mét ®Ò tµi v« cïng phong phó vµ réng lín, thu hót sù quan t©m nghiªn cøu cña rÊt nhiÒu c¸c nhµ khoa häc thuéc c¸c lÜnh vùc chuyªn m«n kh¸c nhau ë c¶ trong nư­íc vµ trªn thÕ giíi suèt hµng thÕ kû nay vµ ®· cã nh÷ng thµnh tùu to lín víi kh¸ nhiÒu c«ng tr×nh tiªu biÓu. Tuy vËy cho ®Õn nay, nhËn thøc cña chóng ta vÒ lµng x· ViÖt Nam còng míi chØ lµ bư­íc ®Çu, cßn ®¬n s¬ vµ chư­a ®¸p øng ®­îc ®ßi hái nhËn thøc rÊt cao cña c«ng cuéc c«ng nghiÖp ho¸ hiÖn ®¹i ho¸ n«ng nghiÖp n«ng th«n.
NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø BÈy cña Ban ChÊp hµnh Trung ư­¬ng §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam khãa X häp ngµy 5 th¸ng 8 n¨m 2008 nhËn ®Þnh: “NhËn thøc vÒ vÞ trÝ, vai trß cña n«ng nghiÖp, n«ng d©n, n«ng th«n cßn bÊt cËp so víi thùc tiÔn; chư­a h×nh thµnh mét c¸ch cã hÖ thèng c¸c quan ®iÓm lý luËn vÒ ph¸t triÓn n«ng nghiÖp, n«ng d©n, n«ng th«n; c¬ chÕ chÝnh s¸ch ph¸t triÓn c¸c lÜnh vùc nµy thiÕu ®ång bé, thiÕu tÝnh ®ét ph¸; mét sè chñ tr­ư¬ng chÝnh s¸ch kh«ng hîp lý, thiÕu tÝnh kh¶ thi như­ng chËm ®iÒu chØnh bæ sung kÞp thêi…”[2]. Như­ thÕ tuy tr×nh ®é nhËn thøc vÒ lµng x· ViÖt Nam hay n«ng nghiÖp, n«ng d©n, n«ng th«n ViÖt Nam cã ®ư­îc n©ng cao nhiÒu so víi trư­íc, nh­ưng vÉn chư­a ®¸p øng ®ư­îc yªu cÇu ngµy cµng cao cña cuéc sèng thùc tiÔn, ®ßi hái c¸c nhµ nghiªn cøu ph¶i t×m c¸ch n©ng tÇm c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu cña m×nh, trong ®ã ®iÒu cã ý nghÜa ®Æc biÖt quan träng lµ ph¶i ®æi míi c¸c c¸ch tiÕp cËn vµ phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu lÞch sö lµng x· ViÖt Nam.
Nh×n mét c¸ch ®¹i thÓ, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ lµng x· ViÖt Nam cña c¸c t¸c gi¶ trong nước vÉn chñ yÕu chØ lµ lµ nghiªn cøu c¸ nh©n theo c¸c chuyªn ngµnh mµ hÇu như­ ch­a cã sù g¾n kÕt víi nhau. Phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu cßn nÆng theo c¸c thao t¸c truyÒn thèng, thñ c«ng, thiªn vÒ c¶m quan, kinh nghiÖm vµ Ýt g¾n víi nhu cÇu cÊp b¸ch cña ®êi sèng lµng x·. Nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ trong nư­íc vµ ngoµi nư­íc tuy trong kho¶ng mét, hai thËp kû gÇn ®©y cã xÝch l¹i gÇn nhau h¬n, nh­ưng trªn c¨n b¶n vÉn cßn ®éc lËp víi nhau, chư­a cã sù phèi hîp, g¾n kÕt, khai th¸c sö dông vµ n©ng tÇm c¸c thµnh tùu nghiªn cøu cña nhau. §Êy chÝnh lµ nh÷ng h¹n chÕ rÊt lín cña kh«ng chØ ë c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu trong nước, mµ c¶ c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu cña c¸c chuyªn gia quèc tÕ vÒ lµng x· ViÖt Nam mµ chóng ta kh«ng thÓ kh«ng t×m c¸ch kh¾c phôc.
Muèn kh¾c phôc ®ư­îc t×nh tr¹ng nµy, theo chóng t«i, giíi nghiªn cøu vÒ lµng x· ViÖt Nam kh«ng thÓ kh«ng quan t©m xö lý mét c¸ch hiÖu qu¶ c¸c mèi quan hÖ:
- Thø nhÊt, gi÷a nghiªn cøu tæng thÓ vµ nghiªn cøu cô thÓ.
- Thø hai, gi÷a nghiªn cøu c¬ b¶n vµ nghiªn cøu g¾n víi nhu cÇu cña cuéc sèng thùc tiÔn. C¸c nhµ nghiªn cøu kh«ng thÓ kh«ng tham gia xö lý mèi quan hÖ gi÷a truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i trong bµi to¸n ph¸t triÓn bÒn v÷ng n«ng th«n, ®Æc biÖt cÇn ph¶i gãp phÇn thùc hiÖn th¾ng lîi chñ trư­¬ng chiÕn lược cña §¶ng vµ Nhµ nư­íc ViÖt Nam “c¶ nư­íc chung søc x©y dùng n«ng th«n míi” cho thËp kû thø hai cña thÕ kû XXI, tÝnh tõ n¨m 2011 cho ®Õn n¨m 2020.
- Thø ba, cÇn ph¶i sö dông ®ång thêi vµ hiÖu qu¶ c¸c phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu chuyªn ngµnh víi nghiªn cøu ®a ngµnh vµ liªn ngµnh, c¸c phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu truyÒn thèng víi nghiªn cøu hiÖn ®¹i.
- Thø tư­, cÇn vµ rÊt cÇn cã sù phèi hîp chÆt chÏ gi÷a nghiªn cøu cña c¸c chuyªn gia trong nư­íc vµ c¸c chuyªn gia quèc tÕ, nghiªn cøu so s¸nh gi÷a c¸c vïng, c¸c lo¹i h×nh lµng x· trong nư­íc, trong khu vùc vµ trªn thÕ giíi.
§iÒu chóng t«i muèn nhÊn m¹nh ë ®©y lµ dï xö lý c¸c mèi quan hÖ hay vËn dông chñ c«ng phương ph¸p nghiªn cøu nµo th× nhµ nghiªn cøu vÉn ph¶i tu©n thñ nguyªn t¾c tuyÖt ®èi t«n träng c¸c nguån tư­ liÖu nguyªn gèc, m« t¶ vµ nhËn xÐt ®êi sèng lµng x· như­ nã ®· tõng diÔn ra trong lÞch sö. Mäi c¸i nh×n chñ quan, thiªn kiÕn, dï cã ®ư­îc che ®Ëy hay gi¶i thÝch b»ng nh÷ng lý do g×, th× trong thùc tÕ còng sÏ dÉn d¾t nhµ nghiªn cøu ra ngoµi sù thËt lÞch sö, xa rêi khoa häc, häc thuËt vµ cuèi cïng lµ hiÓu sai vµ thËm chÝ xuyªn t¹c ch©n lý lÞch sö.

2. C¸c c¸ch tiÕp cËn
Cho ®Õn nay trong giíi nghiªn cøu vÉn cßn c¸c quan niÖm tr¸i ngư­îc nhau r»ng lµng ViÖt Nam ®ãng hay më. Cã ngư­êi cho r»ng lµng ViÖt Nam (mµ tiªu biÓu ë ch©u thæ s«ng Hång) lµ lo¹i h×nh lµng ®ãng; cßn lµng ViÖt Nam (mµ tiªu biÓu ë ®ång b»ng s«ng Cöu Long) lµ lo¹i h×nh lµng më. Nh÷ng nhËn ®Þnh nµy xÐt vÒ h×nh thøc cã phÇn hîp lý, như­ng trong thùc tÕ chư­a ph¶i ®· ®­ưîc rót ra tõ nh÷ng nghiªn cøu kü l­ưìng vµ nh÷ng so s¸nh thÊu ®¸o c¸c ®Æc ®iÓm kh¸c biÖt gi÷a lµng ViÖt Nam víi c«ng x· Ên §é, c«ng x· GiÐc Manh hay c¸c lo¹i h×nh c«ng x· kh¸c trªn thÕ giíi. §iÒu cÇn ph¶i nãi râ lµ phÇn nhiÒu c¸c nhµ nghiªn cøu ViÖt Nam ®Òu nãi lµng ViÖt kh«ng ®ãng kÝn, như­ng trªn thùc tÕ l¹i thiªn vÒ tr×nh bµy lµng ViÖt như­ mét thÓ c« lËp vµ bÊt biÕn. Chóng ta kh«ng thÓ gi¶n ®¬n quy toµn bé lµng x· ViÖt Nam vµo trong mét c¸i mÉu chung lµ lµng ViÖt cæ truyÒn, mµ cÇn ph¶i nghiªn cøu vµ tr×nh bµy nã g¾n víi nh÷ng khu vùc nhÊt ®Þnh, trong nh÷ng giai ®äan vµ hoµn c¶nh lÞch sö cô thÓ.
Quan hÖ lµng nư­íc còng cÇn ph¶i ®­ưîc nh×n nhËn vµ ®¸nh gi¸ mét c¸ch kh¸ch quan h¬n, kh«ng thÓ nãi mét c¸ch gi¶n ®¬n r»ng nư­íc lµ tæng c¸c lµng. NÕu lµng lµ ®ãng kÝn, lµ ®éc lËp vµ c« lËp víi xung quanh th× ch¾c ch¾n kh«ng thÓ cã mèi quan hÖ thư­êng xuyªn vµ chÆt chÏ gi÷a lµng víi nư­íc, gi÷a n­ưíc víi lµng như­ ®· tõng diÔn ra trong lÞch sö. Tuy nhiªn trong thùc tÕ còng cã lóc “phÐp vua thua lÖ lµng”, còng cã khi mÖnh lÖnh chiÕu chØ cña nhµ vua kh«ng thÓ nµo th©m nhËp ®ư­îc vµo c¸i thÕ giíi huyÒn bÝ ë phÝa sau lòy tre xanh. VËy th× mèi quan hÖ lµng - nư­íc còng cÇn ph¶i ®ư­îc ®Æt vµo trong nh÷ng ®iÒu kiÖn vµ hoµn c¶nh cô thÓ ®Ó nghiªn cøu ®¸nh gi¸.
§iÒu cã thÓ kh¼ng ®Þnh lµ lµng ViÖt Nam kh«ng ph¶i lµ cÊu tróc ®ãng kÝn, kh«ng cã mèi liªn hÖ víi bªn ngoµi, mµ trong thùc tÕ nã tån t¹i vµ ph¸t triÓn trong c¸c mèi quan hÖ liªn lµng vµ siªu lµng, hay nãi kh¸c ®i c¸c mèi liªn hÖ liªn lµng vµ siªu lµng lu«n lu«n t¸c ®éng lµm cho lµng ViÖt lu«n lu«n cã nh÷ng thay ®æi vµ biÕn chuyÓn[3]. Kh«ng cã lµng ViÖt bÊt biÕn mµ chØ cã lµng ViÖt biÕn ®æi nhiÒu hay Ýt cho phï hîp víi nh÷ng ®iÒu kiÖn vµ hoµn c¶nh lÞch sö cô thÓ.  V× thÕ, kh«ng ®ư­îc coi lµng ViÖt như­ mét c¬ thÓ chÕt, c« lËp vµ bÊt biÕn mµ ph¶i nghiªn cøu lµng ViÖt như­ mét cÊu tróc ®éng lu«n lu«n chÞu sù t¸c ®éng cña c¸c mèi quan hÖ bªn trong, bªn ngoµi vµ lu«n lu«n biÕn ®æi trong tiÕn tr×nh lÞch sö.
§Ò tµi lµng x· cæ truyÒn hÇu như­ kh«ng ®ư­îc bÊt cø mét cuèn sö chÝnh thøc cña mét vư­¬ng triÒu nµo ®Ò cËp ®Õn. Tuy nhiªn nÕu kh¶o s¸t thËt kü c¸c bé sö cò nh­ư ViÖt sö l­îc, §¹i ViÖt sö ký toµn thư­, Kh©m ®Þnh ViÖt sö th«ng gi¸m cư­¬ng môc, §¹i Nam thùc lôc… còng cã thÓ t×m ®ư­îc mét sè th«ng tin liªn quan ®Õn lµng x· d­ưíi gãc ®é c¬ cÊu tæ chøc, luËt ph¸p, chÝnh trÞ, qu©n sù, v¨n hãa vµ x· héi. Bªn c¹nh c¸c bé chÝnh sö, nguån tư­ liÖu hÕt søc quan träng lµ c¸c ghi chÐp hay c¸c c«ng tr×nh kh¶o cøu cña c¸c häc gi¶ lín trư­íc ®©y như­ Lª Quý §«n, Phan Huy Chó, Ph¹m §×nh Hæ, Ng« Cao L·ng… §iÒu ®¸ng lư­u ý lµ ë n­ưíc ta cã mét hÖ thèng s¸ch ®Þa lý - lÞch sö xuÊt hiÖn tõ rÊt sím như­ c¸c bé quèc chÝ (cña NguyÔn Tr·i, Phan Huy Chó, Lª Quang §Þnh, NguyÔn V¨n Siªu, Quèc sö qu¸n triÒu NguyÔn…), c¸c bé khu vùc vµ tØnh chÝ (cña Lª Quý §«n, TrÞnh Hoµi §øc, KhiÕu N¨ng TÜnh, Ng« Gi¸p §Ëu, Ph¹m V¨n Thô, Nh÷ B¸ SÜ, NguyÔn B¸ Tr¸c…), c¸c bé huyÖn chÝ (cñaNguyÔn Thu, Hoµng §¨ng Quýnh…), ®Æc biÖt lµ c¸c bé x· chÝ (cña §Æng Xu©n ViÖn, Lª Nh­ng…), ®· ghi chÐp kh¸ cô thÓ vÒ ®Þa lý, lÞch sö, d©n cư­, v¨n hãa vµ lèi sèng cña mçi lµng x·.
Nh÷ng ghi chÐp cña thư­¬ng nh©n vµ gi¸o sÜ phư­¬ng T©y tõ thÕ kû XVI ®Õn thÕ kû XVIII; c¸c tư­ liÖu vÒ lµng x·, t×nh h×nh kinh tÕ, chÝnh trÞ x· héi ë c¸c lµng x· cña c¸c viªn quan ®« hé vµ häc gi¶ ngư­êi Ph¸p thêi kú ViÖt Nam dư­íi ¸ch thèng trÞ cña thùc d©n Ph¸p ®ư­îc lư­u tr÷ ë c¸c kho t­ư liÖu ViÖt Nam vµ Ph¸p còng lµ nguån tư­ liÖu quan träng ®Ó nghiªn cøu lµng x· ViÖt Nam cæ truyÒn vµ cËn ®¹i.
Nguån tư­ liÖu vÒ c¸c chñ trư­¬ng chÝnh s¸ch cña §¶ng vµ Nhµ n­ưíc ViÖt Nam vÒ n«ng th«n, n«ng nghiÖp, n«ng d©n, vÒ phong trµo hîp t¸c hãa n«ng nghiÖp… ®­ưîc l­ưu tr÷ t¹i c¸c kho lư­u tr÷ Trung  ương vµ c¸c ®Þa phư­¬ng lµ c¬ së tư­ liÖu quan träng ®Ó nghiªn cøu lµng x· ViÖt Nam hiÖn ®¹i.
Nghiªn cøu lµng x· ViÖt Nam cµng ng­ưîc vÒ thêi kú xa xư­a th× nguån ưt­ liÖu th­ư tÞch ®ư­¬ng ®¹i cµng nghÌo nµn vµ ®¬n ®iÖu. Thêi kú cËn ®¹i vµ hiÖn ®¹i cµng ngµy cµng cã nhiÒu sæ s¸ch, c«ng v¨n, giÊy tê, biªn b¶n, v¨n b»ng, chØ thÞ, nghÞ quyÕt, hãa ®¬n, chøng tõ, sè liÖu thèng kª... ®ư­îc tËp hîp được tËp hîp vµ l­ưu tr÷, nh­ưng ngay ®Õn c¶ nguån t­ư liÖu nµy còng kh«ng thÓ ph¶n ¸nh hÕt ®ư­îc cuéc sèng thiªn h×nh v¹n tr¹ng diÔn ra ë lµng quª. V× thÕ, bªn c¹nh viÖc tËp trung khai th¸c triÖt ®Ó c¸c nguån tư­ liÖu thư­ tÞch ®ư­¬ng ®¹i lµm c¸i nh©n, c¸i lâi cho c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ lµng x· cña m×nh, nhµ nghiªn cøu kh«ng thÓ kh«ng tæ chøc c¸c cuéc ®iÒu tra kh¶o s¸t thùc ®Þa ®Ó cã thÓ bæ sung cho sù khuyÕt thiÕu cña nguån tư­ liÖu thư­ tÞch ®ư­¬ng ®¹i.
Nguån tư­ liÖu ®iÒu tra thùc ®Þa bao gåm:
- Tư­ liÖu th­ tÞch thùc ®Þa (thÇn tÝch, ngäc ph¶, s¾c phong, v¨n bia, ®¹i tù, c©u ®èi, ®Þa b¹, h­ư¬ng ước, gia ph¶, chóc thư­, v¨n tÕ, v¨n bia hay nh÷ng ghi chÐp cña c¸c gia ®×nh, dßng hä cßn l­ưu gi÷ ®ưîc tõ x­a cho ®Õn nay).
- Nguån tư­ liÖu vËt chÊt bao gåm c¸c di tÝch, di vËt ®ư­îc s¶n sinh ra trong cuéc sèng lµng quª như­ ®×nh, chïa, ®Òn, miÕu, v¨n chØ, am qu¸n, nhµ thê, nhµ cöa, ®ư­êng s¸, cÇu cèng, c«ng cô s¶n xuÊt, nghÒ nghiÖp, chî bóa, ®å gia b¶o vµ ®å dïng hµng ngµy tõ x­a cho ®Õn nay.
- Nguån tµi liÖu truyÒn miÖng bao gåm c¸c truyÒn thuyÕt d©n gian, ca dao, hß vÌ, ®Þa danh…

3. Mét sè phƯ­¬ng ph¸p cô thÓ
§Ò tµi nghiªn cøu lµng x· vÒ c¬ b¶n lµ mét ®Ò tµi x· héi häc- d©n téc häc. Khi nghiªn cøu nã như­ mét ®Ò tµi sö häc nghÜa lµ biÕn nã thµnh mét ®Ò tµi x· héi häc lÞch sö. Mét ®Ò tµi x· héi häc lÞch sö, ngoµi nh÷ng tµi liÖu quan s¸t trùc tiÕp kh«ng thÓ kh«ng ®Æc biÖt quan t©m ®Õn nh÷ng tµi liÖu lÞch ®¹i.
Tµi liÖu lÞch ®¹i chñ yÕu lµ thư­ tÞch cæ cña nhµ nư­íc, tư­ nh©n, thư­¬ng nh©n vµ gi¸o sÜ phư­¬ng T©y, tư­ liÖu trong c¸c c¬ quan lư­u tr÷... §iÒu ®¸ng nãi lµ nh÷ng tư­ liÖu nµy ®· Ýt l¹i thư­êng kh«ng sím h¬n thÕ kû XVII. V× thiÕu tµi liÖu ®­¬ng ®¹i nªn trong c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu lµng x· ViÖt Nam trong lÞch sö l©u nay chñ yÕu vÉn sö dông ph­¬ng ph¸p håi cè. Sö dông ph­¬ng ph¸p håi cè lµ hÕt søc cÇn thiÕt, nh­ng ngư­êi sö dông vÉn ph¶i thÊy hÕt ®ư­îc mÆt h¹n chÕ cña nã, ph¶i tuyÖt ®èi tr¸nh nh÷ng suy diÔn qu¸ xa mµ b¶n th©n tư­ liÖu kh«ng cho phÐp.
Tư­ liÖu ®iÒu tra thùc ®Þa t¹i c¸c lµng x· lµ v« cïng phong phó như­ng l¹i hÕt søc phøc t¹p. Kh«ng Ýt t­ư liÖu lo¹i nµy ph¶n ¸nh mét c¸ch kh¸ch quan, trung thùc cuéc sèng lµng x·, như­ng nh×n chung chóng mang tÝnh ư­íc lÖ, thiÕu chÝnh x¸c, thËm chÝ cã nhiÒu sù kiÖn bÞ gi¶i thÝch sai l¹c hay bÞ l¾p ghÐp víi nhau mét c¸ch tuú tiÖn dÔ lµm cho ngư­êi sö dông nhÇm lÉn. Ngư­êi sö dông nguån tư­ liÖu nµy buéc ph¶i so s¸nh, ®èi chiÕu víi c¸c nguån tư­ liÖu kh¸c, gi¸m ®Þnh tư­ liÖu mét c¸ch chÆt chÏ, nghiªm tóc. HiÖn nay ngư­êi ta thư­êng sö dông phư­¬ng ph¸p sö häc truyÒn miÖng hay phư­¬ng ph¸p läc nhiÔu ®Ó xö lý c¸c nguån th«ng tin nµy.  
Nghiªn cøu vÒ lµng x· hiÖn nay ng­êi ta thư­êng sö dông phæ biÕn phư­¬ng ph¸p hÖ thèng - cÊu tróc. Theo phư­¬ng ph¸p nµy lµng ®ư­îc coi như­ mét hÖ thèng riªng gåm nh÷ng yÕu tè hîp thµnh. Tuú theo ®èi t­îng nghiªn cøu cña m×nh mµ ngư­êi nghiªn cøu chän lùa c¸c yÕu tè hîp thµnh kh¸c nhau cña hÖ thèng. NÕu nghiªn cøu lµng như­ mét hÖ thèng x· héi, nã bao gåm c¸c nhãm x· héi, c¸c ®¼ng cÊp, c¸c nhãm tuæi... cßn nghiªn cøu lµng như­ mét hÖ thèng kinh tÕ th× nã bao gåm c¸c nhãm, c¸c ngµnh ho¹t ®éng s¶n xuÊt, nghÒ nghiÖp. B¶n th©n c¸c yÕu tè cña hÖ thèng lµng l¹i cã thÓ coi lµ nh÷ng hÖ thèng con ®Ó nghiªn cøu riªng biÖt như­ gia ®×nh, dßng hä, phe gi¸p... §iÓm chñ yÕu mµ ngư­êi nghiªn cøu hhướng tíi lµ v¹ch ra mèi liªn hÖ tư­¬ng t¸c gi÷a c¸c yÕu tè bªn trong cña hÖ thèng, nªu lªn c¬ chÕ vËn hµnh cña hÖ thèng. Bëi v× b¶n th©n lµng x· lµ mét hÖ thèng tư­¬ng ®èi riªng biÖt nªn viÖc sö dông phương ph¸p hÖ thèng - cÊu tróc ®Ó nghiªn cøu lµng x· lµ phư­¬ng ph¸p phï hîp vµ cã hiÖu qu¶ cao.
§ång thêi víi viÖc mæ sÎ nh÷ng mèi liªn hÖ trong lµng, tøc lµ nh÷ng mèi liªn hÖ trong hÖ thèng, ngư­êi nghiªn cøu cÇn ph¶i chó ý ®Õn nh÷ng mèi liªn hÖ ngoµi hÖ thèng, hay mèi liªn hÖ ngoµi cÊu tróc. Mét c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ lµng x·, dï chØ nghiªn cøu mét lµng còng kh«ng thÓ kh«ng quan t©m ®Õn ®Õn c¸c mèi liªn hÖ gi÷a lµng ®ã v¬Ý bªn ngoµi (gåm mèi quan hÖ gi÷a nã víi c¸c lµng kh¸c trong mét cÊu tróc tư­¬ng ®­ư¬ng) tøc lµ liªn hÖ liªn lµng vµ quan hÖ gi÷a nã víi c¸c céng ®ång hay khu vùc réng lín h¬n chøa ®ùng nã tøc lµ liªn hÖ siªu lµng[4].
Tuú theo yªu cÇu chuyªn m«n mµ nhµ nghiªn cøu cã thÓ triÓn khai ch­¬ng tr×nh nghiªn cøu lµng x· th«ng qua ph­¬ng ph¸p chuyªn ngµnh cña m×nh. Nh­ng ph­¬ng ph¸p ®­ưîc coi lµ cã hiÖu qu¶ cao ®Ó hiÓu ®­ưîc mét c¸ch tương ®èi ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn lµng x· lµ phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu liªn ngµnh (Interdisciplinary) vµ ph­ư¬ng ph¸p khu vùc häc (Area Studies).
Phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu liªn ngµnh lµ phư­¬ng ph¸p sö dông ®ång thêi, hiÖu qu¶ vµ b×nh ®¼ng tõ hai phư­¬ng ph¸p chuyªn ngµnh trë lªn ®Ó nhËn thøc vÒ mét sù vËt hay hiÖn tư­îng. Ch¼ng h¹n khi tiÕn hµnh ®iÒu tra ®iÒn d· ë mét lµng cô thÓ, nhµ nghiªn cøu (hay nhãm nghiªn cøu) cã thÓ sö dông c¸c phương ph¸p kh¸c nhau như­ Sö häc, D©n téc häc, Kinh tÕ häc, X· héi häc, V¨n hãa häc, §Þa lý häc… víi ®iÒu kiÖn kh«ng cã ph©n biÖt phư­¬ng ph¸p nµo lµ chÝnh, phư­¬ng ph¸p nµo lµ phô (hay phư¬ng ph¸p nµo lµ chñ ®¹o, phư­¬ng ph¸p nµo lµ bæ trî). Tuy nhiªn còng cÇn ph¶i x¸c ®Þnh liªn ngµnh ë ®©y còng cã c¸c møc ®é réng hÑp kh¸c nhau vµ tr×nh ®é nghiªn cøu liªn ngµnh tïy thuéc vµo kh¶ n¨ng sö dông ®ång thêi, tæng thÓ vµ hiÖu qu¶ nhiÒu phư­¬ng ph¸p ®Æc thï cho mét ®èi tư­îng nghiªn cøu ®Ó ®em ®Õn mét nhËn thøc khoa häc chung. Phư­¬ng thøc tæ chøc hiÖu qu¶ nhÊt cho nghiªn cøu liªn ngµnh trong nghiªn cøu lµng x· ViÖt Nam lµ tæ chøc nhãm nghiªn cøu bao gåm c¸c chuyªn gia cña nhiÒu ngµnh chuyªn m«n kh¸c nhau, cïng nhau tiÕn hµnh ®iÒu tra kh¶o s¸t thùc ®Þa, nghiªn cøu tæng hîp, hçn hîp, trao ®æi, th¶o luËn, héi th¶o khoa häc ngay t¹i lµng x· kh¶o s¸t (thÝ dô Chư­¬ng tr×nh nghiªn cøu B¸ch Cèc ®· tËp hîp ®ư­îc kho¶ng trªn 200 chuyªn gia NhËt B¶n vµ ViÖt Nam, bao gåm c¸c nhµ Sö häc, D©n téc häc, V¨n hãa häc, T©m lý häc, X· héi häc, ChÝnh trÞ häc, Kinh tÕ häc, Khoa häc n«ng nghiÖp, Kh¶o cæ häc, §Þa lý, §Þa chÊt, M«i trư­êng… kÐo dµi liªn tôc tõ n¨m 1993 cho ®Õn n¨m 2008). ë ®©y còng cÇn ph¶i ph©n biÖt gi÷a liªn ngµnh s¬ khai vµ liªn ngµnh h×nh thøc, trong ®ã liªn ngµnh s¬ khai tuy tr×nh ®é liªn ngµnh cßn nhiÒu h¹n chÕ như­ng vÉn cã thÓ ®ư­îc coi lµ nghiªn cøu liªn ngµnh, cßn liªn ngµnh h×nh thøc th× l¹i hoµn toµn n»m ngoµi ph¹m vi nghiªn cøu liªn ngµnh.
Ph­ư¬ng ph¸p Khu vùc häc lÊy kh«ng gian x· héi-v¨n hãa, bao gåm c¸c lÜnh vùc ho¹t ®éng cña con ngư­êi vµ quan hÖ tư¬ng t¸c gi÷a con nưg­êi vµ ®iÒu kiÖn tù nhiªn lµm ®èi tư­îng nghiªn cøu. Môc ®Ých cña Khu vùc häc nh»m ®¹t tíi nh÷ng nhËn thøc tæng hîp vÒ mét kh«ng gian x· héi v¨n hãa, t×m ra nh÷ng ®Æc ®iÓm cña tù nhiªn vµ cña ®êi sèng con ngư­êi trong kh«ng gian x· héi - v¨n hãa ®ã. VËn dông phư­¬ng ph¸p Khu vùc häc trong nghiªn cøu lµng x· ViÖt Nam, nhµ nghiªn cøu cÇn quan niÖm lµng x· lµ kh«ng gian x· héi – v¨n hãa nhá nhÊt cña Khu vùc häc vµ Khu vùc häc nghiªn cøu lµng x· lµ ph¶i nghiªn cøu lµng như­ mét hÖ thèng tæng thÓ ®Ó cã thÓ x¸c ®Þnh ®­ưîc c¸c gi¸ trÞ ®Æc tr­ưng cña kh«ng gian x· héi - v¨n hãa nµy.

*
*     *

C¸c phư­¬ng ph¸p mµ chóng t«i nªu ra ë trªn, nÕu chØ nh×n thuÇn tóy vÒ mÆt h×nh thøc th× cã vÎ r¾c rèi, phøc t¹p, như­ng trong thùc tÕ l¹i tư­¬ng hîp vµ gi÷a chóng lu«n cã sù thèng nhÊt víi nhau. NÐt chung nhÊt cña phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu Liªn ngµnh vµ Khu vùc häc lµ ®Òu coi lµng x· như­ mét kh«ng gian x· héi - v¨n hãa cã tÝnh hÖ thèng vµ tæng thÓ, chÞu sù t¸c ®éng th­ưêng xuyªn vµ liªn tôc cña c¸c yÕu tè bªn trong vµ bªn ngoµi, nªn lu«n lu«n vËn ®éng vµ biÕn ®æi. V× thÕ khi nghiªn cøu lµng x· dï dưới gãc ®é Sö häc (nghÜa lµ ®· ®ư­îc quy vÒ tr¹ng th¸i tÜnh) th× vÉn kh«ng thÓ kh«ng ®ång thêi sö dông c¸c phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu chuyªn ngµnh trong mèi quan hÖ kh¸ch quan, b×nh ®¼ng víi nhau ®Ó cã thÓ cã ®ư­îc nh÷ng nhËn xÐt tæng quan ®óng ®¾n vµ phï hîp, t×m ra ®­îc nh÷ng nÐt c¬ b¶n vµ ®Æc trư­ng cña toµn bé kh«ng gian x· héi - v¨n hãa ®ã. Phư­¬ng ph¸p Khu vùc häc víi §iÒu tra kh¶o s¸t thùc ®Þa; phư­¬ng ph¸p HÖ thèng - cÊu tróc víi phư­¬ng ph¸p Khu vùc häc; c¸c phư­¬ng ph¸p X· héi häc lÞch sö, §Þa lý häc lÞch sö, LÞch sö v¨n hãa, LÞch sö kinh tÕ víi Nghiªn cøu liªn ngµnh… ®Òu ®ßi hái ph¶i tËp trung khai th¸c triÖt ®Ó tÊt c¶ c¸c nguån th«ng tin, tư­ liÖu, cÇn ph¶i thùc sù chuÈn x¸c trong nhËn xÐt, ®¸nh gi¸, v× thÕ mµ sù sai kh¸c nhau gi÷a chóng ch¾c ch¾n sÏ kh«ng lín. TÊt c¶ c¸c c¸ch thøc tiÕp cËn vµ phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu ®ư­îc tr×nh bµy ë trªn ®Òu nh»m hư­íng ®Õn sù thùc ®Çy ®ñ vµ kh¸ch quan cña ®êi sèng lµng x· ViÖt Nam trong lÞch sö, nªn nÕu như­ chư­a ®¹t ®Õn sù thèng nhÊt th× c¸ch kh¾c phôc lµ trë l¹i ngän nguån c¸c nguån th«ng tin, tư­ liÖu; kiÓm tra, kiÓm so¸t thËt nghiªm ngÆt tÊt c¶ c¸c thao t¸c kü thuËt, trao ®æi th¶o luËn mét c¸ch thùc sù kh¸ch quan, trung thùc trªn tinh thÇn häc thuËt gi÷a c¸c chuyªn gia th× vÉn cã thÓ t×m ra ®ư­îc tiÕng nãi chung. NÕu thùc sù ®æi míi c¸ch tiÕp cËn vµ phư­¬ng ph¸p nghiªn cøu, ch¾c ch¾n chóng ta sÏ t¹o lËp ®ư­îc mét b­íc tiÕn c¨n b¶n trong nghiªn cøu vÒ lµng x· ViÖt Nam nãi chung vµ lÞch sö lµng x· ViÖt Nam nãi riªng, phôc vô hiÖu qu¶ cho chiÕn lư­îc x©y dùng n«ng th«n, x©y dùng ®Êt nư­íc thêi kú héi nhËp vµ ph¸t triÓn.

 Có thể đọc thêm Bài của GS Hà Văn Tấn" Làng-Liên làng-Siêu làng" ở đây
http://chuyencuachi.blogspot.com/2011/02/lang-lien-lang-va-sieu-lang-may-suy.html

[1] Trích hồi ký Vũ Đình Hòe, NXB Hội nhà văn
[2] Trích Nghị quyết Hội nghị lần thứ bẩy Ban chấp hành Đảng cộng sản Việt Nam khóa I0
[3] Tham khảo Hà Văn Tấn " Làng- Liên làng- Siêu làng.."
[4] Tham khảo Hà Văn Tấn " làng liên làng- Siêu làng"  tr 51-58

Thứ Hai, 19 tháng 12, 2011

LỊCH SỬ, SỰ THẬT VÀ SỬ HỌC


GS. Hà Văn Tấn 
 
Ai ai đều đã bằng câu hết
Nước chẳng còn có Sử Ngư!
Đó là hai câu thơ cuối cùng trong bài thơ cuối cùng của mười bốn bài “Mạn thuật” mà Nguyễn Trãi đã để lại cho chúng ta. Thật là cay đắng, khi mà mọi người bị uốn cong như lưỡi câu, và chẳng còn ai nói lên sự thật nữa, chẳng còn ai như Sử Ngư nữa. Sử Ngư là người chép sử nước Vệ đời Xuân Thu, nổi tiếng về thẳng thắn và trung thực. Khổng Tử đã từng khen: “Trực tai Sử Ngư!” (Sử Ngư thẳng thay!).
Cho đến hôm nay, đọc câu thơ Nguyễn Trãi, chúng ta vẫn như tê tái với nỗi đau của ông. Làm sao có thể sống trong một xã hội mà mọi sự thật đều bị che đậy hay xuyên tạc. Trong những thời kỳ như vậy, người chép sử, nhà sử học, những người có nhiệm vụ nói lên sự thật, không biết bị dằn vặt đến thế nào?
Ngày nay, chúng ta đang sống trong một giai đoạn mà nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật là yêu cầu của nhân dân, của đất nước. Đã đến lúc những người chép sử, những nhà sử học phải tự hỏi rằng: “Sử bút” của mình đã thật nghiêm chưa, đã viết đúng sự thật lịch sử hay chưa?
Lịch sử là khách quan. Sự kiện lịch sử là những sự thật được tồn tại độc lập ngoài ý thức của chúng ta. Nhưng sự nhận thức lịch sử lại là chủ quan. Và người ta chép sử vì những mục đích khác nhau.
Từ thời cổ đại, người ta đã đặt yêu cầu cho việc chép sử là nêu gương cho nhân dân và đem lại bài học cho những nhà cầm quyền. Polibius, nhà sử học Hy Lạp vào thế kỷ II trước công nguyên, đã nhận thấy rằng sử học có tính pagamtikos, tức thực dụng. Trong các vị thần Muses Hy Lạp, thì nữ thần Clio là thần sử học. Nhưng tên Clio là bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là Kleio, nghĩa là ca tụng, biểu dương.
Ở Phương Đông, Khổng Tử viết kinh Xuân Thu, bộ sử lớn của Trung Quốc cổ đại, là cốt để “bao biếm”, tức là khen và chê các hành vi của của các nhân vật lịch sử. Cái mẫu mực sử học thực dụng còn tồn tại rất lâu dài về sau, nhất là ở phương Đông. Ta hãy đọc những dòng của Phạm Công Trứ trong bài tựa sách Đại Việt sử ký tục biên: “Vì sao phải viết quốc sử? Vì sử chủ yếu ghi chép công việc. Có chính trị của một đời tất phải có sử của một đời. Mà sự ghi chép của sử giữ nghị luận rất nghiêm, tô điểm việc trí trị thì sáng tỏ ngang với mặt trời mặt trăng, răn đe kẻ loạn tặc thì ráo riết như sương thu lạnh buốt, người thiện biết thì có thể bắt chước, người ác biết thì có thể tự răn, quan hệ với chính trị không phải là ít. Cho nên mới làm ra quốc sử”.
Một mục đích thực dụng như vậy đặt ra cho sử học tất nhiên đã ngăn cản không ít việc nói lên sự thật lịch sử. Thường thì người ta chỉ chọn chép những sự kiện nào có lợi cho đường lối chính trị, hoặc là làm thay đổi sự kiện cho phù hợp với ý muốn của nhà cầm quyền.
Nhưng ngay trong hàng ngũ các nhà sử học thời cổ, cũng đã có người cho rằng cần làm thế nào để phục vụ đời sống và chính trị không làm hại đến thiên chức nói sự thật của nhà sử học. Chẳng những thế, họ còn cho rằng sử có chép đúng sự thật mới phục vụ tốt cho đời sống và chính trị. Ciceron ở La Mã đã gắn historia magistra vitae (lịch sử chính yếu của cuộc sống) với yêu cầu đạt tới lux veritatis (ánh sáng của sự thật). Trong Deoratore, ông đã viết: “Luật thứ nhất của chép sử là không dám nói cái giả mạo, luật thứ hai là dám nói tất cả những gì là sự thật”.
Còn Lê Quý Đôn của chúng ta, ở đầu tập Đại Việt thông sử, đã dẫn một loạt các câu nói của các nhà sử học đời trước để coi của các nhà sử học đời trước để coi việc chép đúng sự thật như một tôn chỉ của việc soạn sử. Và để giữ được tôn chỉ đó, cuối cùng, ông đã chép lại câu của Yết Hề Tư đời Nguyên: “Việc soạn sử phải lấy việc dùng người làm gốc. Người có văn học mà không biết cách chép sử thì không thể cho dự vào sử quán. Người có văn học, lại kiêm biết cách soạn sử, nhưng bụng dạ bất chính, cũng không được dự”.
Từ thế kỷ XVII, sử học thế giới đạt đến mẫu mực phê phán, đặt yêu cầu đem lại sự thật của quá khứ. Và từ cuối thế kỷ XIX, khi sử học đạt tới các mẫu mực cấu trúc và biện chứng, các hình ảnh của quá khứ mà sử học khôi phục được còn phải được đặt trong cái toàn thể và sự vận động.
Từ khi chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử mácxít ra đời, khám phá ra cơ chế của sự phát triển xã hội, các nhà sử học được cung cấp một mô hình giải thích lịch sử có tính nhất thể - năng động, kết hợp cả hai mặt cấu trúc và biến đổi. Sử học vươn tới phát hiện quy luật và nhờ đó, sử học không những nhận thức được quá khứ mà còn chuẩn bị cho những khả năng dự báo. Nhưng sử học muốn thực hiện được những chức năng đó, khảo sát con đường đã qua và góp phần nhận thức con đường sắp tới, một điều kiện cơ bản là phải biết sự thật và nói lên sự thật.
Nhưng biết sự thật không dễ, và dám nói lên sự thật nhiều khi càng khó hơn. Với ý của Yết Hề Tư mà Lê Quý Đôn đã dẫn nhưng nói theo ngôn ngữ hiện đại thì như thế này: Muốn viết sử, phải biết phương pháp sử học, và trước hết, phải là người trung thực chứ không phải là tên cơ hội.
Viết sử là một nghề, nói như người Pháp là métier d’historien. Người viết sử phải được luyện rèn tay nghề. Các sách dạy nghề, tức các sách viết về phương pháp sử học, thường nói đến hai bước cơ bản trong công tác sử học: bước thứ nhất là từ sử liệu, khôi phục sự kiện, bước thứ hai là giải thích và đánh giá sự kiện.
Ngay từ bước thứ nhất, đã có những khả năng dẫn nhà sử học xa rời sự thật. Đó là vì sử liệu thiếu, và phổ biến hơn, vì sử liệu không được phê phán nghiêm túc. Người ta chia sử liệu ra làm hai loại: sử liệu trực tiếp và sử liệu gián tiếp.
Sử liệu trực tiếp xuất hiện cùng thời với sự kiện. Chẳng hạn trống đồng Ngọc Lũ, khẩu pháo Điện Biên, hay văn bản Hiệp nghị Paris…là sử liệu trực tiếp.
Còn sử liệu gián tiếp là sử liệu nói đến sự kiện này qua một người thông tin gián tiếp, tức tác giả sử liệu. Loại sử liệu này cần được giám định cẩn thận, vì thông tin nhận được đã qua trung gian người thông tin. Chẳng hạn hồi ký là sử liệu gián tiếp. Ở đây, các sự kiện xảy ra không đồng thời với sử liệu, tức là trước lúc hồi ký được viết. Nhà sử học Liên Xô M.N.Tchernomorski đã viết cả một quyển sách dày, có đầu đề Hồi ký với tư cách là sử liệu lịch sử, để trình bày các phương pháp nghiên cứu nguồn sử liệu gián tiếp này.
Hiện nay, nhiều công trình sử học của chúng ta đã sử dụng những nguồn sử liệu gián tiếp một cách thiếu thận trọng. Sử liệu gián tiếp bao gồm cả những lời kể về sau của những người đã chứng kiến sự kiện. Các nhà nghiên cứu lịch sử địa phương hay lịch sử hiện đại, lịch sử Đảng thường sử dụng nguồn tài liệu này. Những lời kể như vậy cần được phân tích so sánh với các sử liệu khác, nếu không, dễ dẫn đến tình trạng là cùng một sự kiện, có thể được trình bày rất khác nhau. Tình hình thường xảy ra là nếu người thông tin là người hiện có uy lực chi phối ở địa phương thì lịch sử sẽ được viết theo cách nhìn nhận của người đó.
Đối với các thời kỳ xa xưa, sự sai lầm càng dễ xảy ra, vì sử liệu càng hiếm hơn, khó kiểm tra hơn. Trong nhiều trường hợp để khôi phục sự kiện, nhà sử học phải vận dụng đến sự suy đoán logic, và thậm chí, cả sự tưởng tượng. Nhưng trong trường hợp sự kiện được trình bày mới chỉ là giả thuyết, thì điều đó phải được nói rõ, đừng để người khác tin rằng đó đã là sự thật đích xác. Trong nhiều công trình sử học hiện nay, cái mới chỉ là giả thuyết với cái đã là sự thật, thường bị làm lẫn lộn.
Chẳng hạn, không một nhà sử học nào có thể chứng minh được rằng bài thơ Nam quốc sơn hà Nam đế cưlà của Lý Thường Kiệt. Không có một sử liệu nào cho biết điều đó cả. Sử cũ chỉ chép rằng trong trận chống Tống ở vùng sông Như Nguyệt, một đêm quân sĩ nghe tiếng ngâm bài thơ đó trong đền thờ Trương Hống, Trương Hát. Có thể đoán rằng Lý Thường Kiệt đã cho người ngâm thơ. Đi xa hơn, có thể đoán rằng Lý Thường Kiệt là tác giả bài thơ. Nhưng đó chỉ là đoán thôi, làm sao nói chắc được bài thơ đó là của Lý Thường Kiệt. Thế nhưng, cho đến nay, mọi người đều tin rằng đó là sự thật, hay đúng hơn, không ai dám nghi ngờ đó không phải là sự thật.
Ta còn có thể dẫn ra nhiều ví dụ khác về những sự kiện chắc là không thật, thậm chí không thật mà nay nghiễm nhiên là “sự thật”, ngay cả trong các giai đoạn lịch sử gần đây.
Các nhà sử học thường dựa chủ yếu vào nguồn sử liệu viết. Mà nước ta, các văn bản sử liệu thường bị biến chuyển ghê gớm. Đó là chưa kể sự xuất hiện những tài liệu giả. Nếu trình bày sự kiện mà dựa vào sử liệu đã bị biến đổi hay sử liệu giả thì hiển nhiên không tránh khỏi sai lầm.
Chẳng hạn, quyển Binh thư yếu lược hiện có, được coi là của Trần Hưng Đạo, là một quyển sách giả từ đầu chí cuối. Các nhà nghiên cứu ở Viện Hán Nôm vừa làm một việc có ý nghĩa là chứng minh được quyển sách giả mạo đó đã hình thành như thế nào. Thế nhưng khi viết về cuộc kháng chiến chống Nguyên hay về Trần Hưng Đạo, một số người vẫn dùng quyển sách giả này. Thậm chí có lãnh tụ đã trích dẫn sách này trong diễn văn của mình. Đó cũng là lỗi của các nhà sử học, họ đã không thuyết minh đầy đủ khi cho in bản dịch tác phẩm giả mạo này.
Còn các văn bản bị biến đổi, sửa chữa qua các đời thì rất nhiều. Thậm chí cả các văn bản hiện đại. Ngay bức thư của chủ tịch Hồ Chí Minh gửi các em học sinh mà hiện nay trong các trường phổ thông vẫn học, vẫn trích, cũng đã sai, khác quá nhiều với văn bản đầu tiên còn được cất giữ ở Cục lưu trữ trung ương. Các văn kiện khác cũng vậy. Về điểm này, cần học tập thái độ của Mác và Ăngghen khi cho xuất bản Tuyên ngôn Đảng cộng sản năm 1872, hai ông viết rằng: “Tuyên ngôn là một tài liệu lịch sử mà chúng tôi không có quyền sửa lại”. Các nhà sử học đòi hỏi phải có một thái độ như vậy đối với các văn kiện lịch sử.
Trên đây là chuyện phê phán sử liệu và miêu tả sự kiện. Thực ra sự thật dễ bị che lấp hay xuyên tạc là ở bước thứ hai, giải thích và đánh giá sự kiện. Đó là vì công việc này phụ thuộc nhiều vào mặt chủ quan của nhà sử học như nhận thức, quan điểm và nhân cách.
Các nhà sử học chúng ta thường tự coi là người mácxít nhưng bệnh thiên lệch lại hay dễ mắc. Mà thiên lệch, cường điệu một cách phiến diện một mặt nào đó, lại là đặc trưng của chủ nghĩa duy tâm. Cũng chính vì vậy nhiều sự thật lịch sử đã bị bỏ qua.
Trong một thời gian dài, do một động cơ tốt là phải tập trung tinh lực cho cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, các nhà viết sử chỉ chú ý đến các trang sử chống ngoại xâm trong lịch sử dân tộc. Không chỉ trong các công trình chuyên luận, mà cả trong các bộ thông sử, cũng chỉ tập trung khai thác truyền thống đánh giặc, giữ nước. Một nhà sử học Liên Xô, khi bình luận một quyển sử Việt Nam do Uỷ ban Khoa học xã hội xuất bản, đã có một nhận xét thú vị là các bản đồ trong sách, trừ một bản đồ hình thế chung, đều là bản đồ các trận đánh. Trong thời gian qua, hàng loạt các vấn đề về kinh tế - xã hội của lịch sử Việt Nam đã không được chú ý đầy đủ.
Cũng là đề cao truyền thống, chúng ta thường chỉ đánh giá một chiều, chỉ nhìn thấy cái hay cái tốt, dường như người ta không chấp nhận có truyền thống xấu. Đến nay, trong công cuộc xây dựng đất nước, chúng ta đang cần đánh giá đúng đắn về con người Việt Nam mà phần lớn là tính cách, khả năng đã được quy định qua lịch sử. Phải phân tích trung thực và khoa học các ưu điểm và nhược điểm của con người Việt Nam, chứ không phải cái gì cũng khen.
Chúng ta đã được đọc cả một quyển sách dày đề cao truyền thống khoa học - kỹ thuật Việt Nam. Tôi nghĩ rằng trong lịch sử, nhân dân Việt Nam cũng đã đạt được một số thành tựu về kỹ thuật. Nhưng đề cao quá đáng truyền thống khoa học kỹ thuật của người Việt Nam xưa thì là một sự tô hồng không thật. Vả lại, đề cao ông nghè Vũ Hữu cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI đã tính đủ số gạch xây tường không thừa thiếu một viên, khi trên thế giới, không phải chỉ ở châu Âu (thời Copernic) mà cả ở A-rập (thời Al Kashi) đã có những công trình toán học cao, thì chỉ là làm một việc lố bịch.
Rồi người ta lại đề cao cả những truyền thống của làng xã cổ truyền, nhấn mạnh tính dân chủ của nó. Không hiểu vì sao các nhà sử học tự coi mình là mácxít lại có thái độ “dân tuý” đến như thế. Ngày nay, khi cái cung cách, cái tâm lý “việc làng” đang khoác áo xã hội chủ nghĩa đi giữa chúng ta, các nhà sử học phải xem xét lại thái độ của mình trong việc đánh giá cao làng xã cổ truyền.
Lịch sử Việt Nam anh hùng thật, vinh quang thật, nhưng trình bày nó lúc nào, chỗ nào cũng tốt đẹp cả, rực sáng cả thì quả là không thật. Nhà sử học không thể chỉ ngâm ngợi những thiên anh hùng ca mà không biết đến những khúc bi ca trong lịch sử.
Cũng thường thiên lệch, khi chúng ta đánh giá các nhân vật lịch sử. Con người là cả một hệ thống những mối liên hệ phức tạp, bị quy định bởi các điều kiện xã hội, tự nhiên và lịch sử. Thiếu một sự đánh giá xuất phát từ chủ nghĩa lịch sử dường như là căn bệnh chung của chúng ta. Một số người đã chê trách các nhân vật lịch sử vì họ không giống ta. Một số lại quá yêu các nhân vật đó, đến chỗ miêu tả tư duy và hành động của họ cứ y như là họ đã được học tập chủ nghĩa Mác - Lênin.
Đã là con người, không phải là ông thánh, thì có lúc đúng, lúc sai. Đó là chuyện thường tình. Nhưng thật là không công bằng khi chỉ vì khuyết điểm của thời kỳ này, ta sổ toẹt hết cả công lao của nhân vật đó, khi ở thời kỳ khác, đóng góp của người đó là rõ ràng, không thể chối cãi. Nhà sử học Mácxít không thể chấp nhận một thái độ như vậy. Tại sao chúng ta không noi gương Lênin trong việc đánh giá nhân vật như Plêkhanốp?
Chúng ta hãy nhớ lời Mác: “Khoa học càng vô tư và không thiên vị thì càng phù hợp với quyền lợi và nguyện vọng của người công nhân”. Một nền sử học muốn tự biểu hiện là mácxít chân chính, chẳng những phải đặt cho mình nhiệm vụ khám phá chân lý của lịch sử, mà còn phải tỏ rõ khả năng đạt được sự thật khách quan.
Cho đến nay, nhiều học giả tư sản vẫn nghi ngờ tính khách quan của sử học. Ngay người bạn của chúng ta là Bertrand Russell cũng nói rằng: “Sử học chỉ là dẫn ra những ngu xuẩn ngày hôm qua để giúp con người chịu đựng được những ngu xuẩn ngày hôm nay”.
Chúng ta phải bác bỏ những luận điểm đó bằng cách chứng minh rằng nền sử học của chúng ta có khả năng đạt được sự thật khách quan, chứ đừng tiếp tục góp thêm chứng cứ cho những luận điểm đó.
 
Tạp chí Tổ quốc, tháng giêng, 1988.
In lại trong: Một số vấn đề Lý luận Sử học, Nxb ĐHQGHN, 2007

Thứ Sáu, 2 tháng 12, 2011

Giới thiệu Nhật kí Lê Anh Xuân


         Vào những ngày cuối năm 1964, có một giảng viên sử học của Đại học Tổng hợp Hà Nội cùng đoàn cán bộ gồm các ngành văn hoá, giáo dục, y tế, điện ảnh… lên đường vào Nam. Trong đoàn cán bộ dân sự đi B năm ấy, anh thuộc số trí thức tình nguyện cầm súng lên đường nhưng không phải “xếp lại bút nghiên”. Ba lô vào trận của anh nặng vì sách giáo trình, chuyên luận. Anh lên đường với tư cách một nhà sư phạm, một nhà sử học để cùng các chuyên gia trong đoàn đảm nhận một trọng trách chung, là: Phát triển giáo dục cho các địa phương vùng giải phóng và xây dựng đội ngũ giảng viên cho một trường đại học chuẩn bị thành lập trên căn cứ địa của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam. Nhiều người nhận ra anh. Đó là Ca Lê Hiến – tác giả bài thơ Nhớ mưa quê hương, năm 1960 đã đoạt giải Nhì cuộc thi thơ báo Văn Nghệ.
        Con đường đi bộ vượt Trường Sơn vào Nam cheo leo, trùng điệp nhưng chính là con đường trở về quê mẹ. Cuộc chiến đấu gian lao và hi sinh phía trước buộc mỗi người phải chọn một mật danh hoặc một bút danh và anh đã chọn Lê Anh Xuân làm bút danh cho mình.
        Là người con của quê hương Bến Tre, theo cha tập kết ra Bắc, được học hành, đào tạo chu đáo, Lê Anh Xuân rất sớm trưởng thành. Tốt nghiệp khoa Lịch sử, anh được giữ lại trường, trong bộ môn Lịch sử thế giới. Là một cán bộ giảng dạy trẻ, thông minh, tài hoa thiên bẩm, anh đã được Nhà nước chọn đi nghiên cứu sinh nước ngoài. Con đường thành đạt cá nhân và một sự nghiệp khoa học đã mở ra thênh thang trước mặt, nhưng Lê Anh Xuân lại từ chối. Anh chọn con đường thứ hai bí mật vượt Trường Sơn, trở về quê mẹ. Đường ra trận, trong lòng anh, đã thành con đường hội tụ của hai tình yêu lớn: Tình yêu quê hương và tình yêu đất nước.
          Năm 1965, Mĩ ồ ạt đổ quân vào miền Nam, châm ngòi cho một cuộc chiến tranh cục bộ hết sức khốc liệt. Cục diện chiến trường thay đổi, Trung ương Cục Miền Nam quyết định gác lại kế hoạch xây dựng trường đại học. Từ Tiểu ban Giáo dục, Lê Anh Xuân chuyển sang Tiểu ban Văn nghệ, bắt đầu làm việc với tư cách một nhà báo, một phóng viên mặt trận.
         Khát khao cống hiến, khát khao khám phá hiện thực và sáng tạo nghệ thuật, nhà thơ không chịu ngồi yên trong căn cứ địa. Anh tìm mọi cơ hội tham gia các trận đánh, không bằng lòng với chỗ đứng an toàn, tuy rất chính đáng của một nhà thơ. Anh không muốn chỉ làm người đứng ở đằng xa, làm chứng nhân lịch sử.Từ năm ấy, những nẻo đường giao liên, những lòng thông hào chiến trận bắt đầu in dấu giày nhà báo Bến Tre yêu nước. Nhờ cảm quan sử học và trái tim thi sĩ, Lê Anh Xuân nắm bắt được rất nhanh cái chiều sâu triết học và chiều sâu thơ ca của hiện thực cách mạng miền Nam. Viết báo, làm thơ, viết kí, kể chuyện các anh hùng, bút danh Lê Anh Xuân đã thành cái tên quen thuộc, yêu thương đối với độc giả Tạp chí Văn nghệ giải phóng và đồng bào hai miền Nam, Bắc. Các tập thơ Tiếng gà gáy (1965), Không có đâu như ở miền Nam (1965), trường ca Nguyễn Văn Trỗi (1968) tập truyện kí Giữ đất, các bài thơ sau này in trong tập Hoa dừa (1971)… đã làm đồng bào và chiến sĩ cả nước xúc động và nhận ngay ra phong cách của một tài năng đã từng báo hiệu qua Nhớ mưa quê hương năm xưa. Lê Anh Xuân vẫn rong ruổi trên các nẻo đường chiến trận. Các bài thơ Dừa ơi, Về Bến Tre, Trở về quê nội, Không đâu như ở miền Nam… liên tục được phát trên làn sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam đã lay động tâm hồn đồng bào, chiến sĩ cả nước.
          Năm 1968, Lê Anh Xuân lên đường, bước vào đợt II của chiến dịch Tổng tấn công Mậu Thân. Trước khi xuất phát, anh gửi lại cho Ban biên tập Tạp chí Văn nghệ Giải phóng một bài thơ anh đã thức viết thâu đêm. Đó là bài thơ viết về cái chết anh hùng, hiên ngang và bi tráng của một chiến sĩ vô danh trên sân bay Tân Sơn Nhất: Bài thơ Dáng đứng Việt Nam.
         Thật đau lòng, tác giả đã không bao giờ trông thấy bài thơ của mình in trên mặt báo nữa. Ngày 24 tháng 5 năm 1968, Lê Anh Xuân đã hi sinh trên mặt trận phía tây Sài Gòn.
        Lê Anh Xuân ra đi nhưng Dáng đứng Việt Nam của anh ở lại. Bài thơ nhanh chóng trở thành bài ca yêu thích đầu lòng của lớp lớp những người cầm súng. Khi hình dung, tưởng tượng về người giải phóng quân hi sinh trong tư thế đứng bắn ở đường băng, ra đi không để lại tên tuổi…, nhiều cán bộ đồng nghiệp và bạn bè đồng khoa thuộc Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội lại tưởng nhớ tới dáng người thanh mảnh, khuôn mặt tươi sáng của thầy Ca Lê Hiến năm nào trên đất Bắc. Vì Tổ quốc cần, anh đã gác lại một sự nghiệp khoa học. Nhưng bù vào đó anh đã tạo cho mình một sự nghiệp thi ca. Và điều quan trọng nhất, là bằng thơ ca và bằng tấm gương chiến đấu hi sinh, anh đã góp mình “làm nên lịch sử”. Nửa thế kỉ qua, trong tâm niệm của hàng triệu học sinh, sinh viên và độc giả thơ Việt Nam, Lê Anh Xuân là một anh hùng.
         Để tri ân và lưu giữ những kỉ vật tinh thần vô giá của các liệt sĩ vốn là cán bộ, sinh viên của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm xưa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã xuất bản cuốn Còn lại với thời gian. Trong danh sách tiểu sử và các trang văn liệt sĩ, bên cạnh các tên tuổi: Nhà văn, Anh hùng LLVT – Liệt sĩ Chu Cẩm Phong, Nhà báo – Liệt sĩ Hồng Tân (người hi sinh bên cạnh Lê Anh Xuân), Nhà thơ – Liệt sĩ Nguyễn Trọng Định, Nhà thơ – Liệt sĩ Vũ Dũng … tên tuổi Lê Anh Xuân đã khai trang, sáng lên với tư cách một nhà giáo – nhà thơ chiến trận.
         Ngày 18 tháng 5 năm 2011, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tổ chức cuộc toạ đàm về cuộc đời và sự nghiệp Lê Anh Xuân. Tại diễn đàn văn hoá và thi ca này, cán bộ và sinh viên Nhà trường rất xúc động và phấn khởi khi biết tin Thành uỷ và UỶ ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã chỉ đạo Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Thành phố xây dựng hồ sơ để đề nghị Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang cho Liệt sĩ Lê Anh Xuân.
        Cũng chính từ cuộc toạ đàm này, những trang nhật kí của Lê Anh Xuân, qua giọng đọc của nhà giáo, NSUT Ca Lê Hồng (người chị gái của Liệt sĩ) đã làm hội trường xúc động. Các cán bộ khoa học, cán bộ giảng dạy, sinh viên và Lãnh đạo nhà trường ý thức ngay rằng, Nhật kí Lê Anh Xuân là một kỉ vật vô giá. Công việc được khẩn trương triển khai. Nhờ những nỗ lực sưu tầm, tìm kiếm, liên lạc của Hội Cựu chiến binh, của Ban Giám hiệu Nhà trường, nhờ sự hợp tác giúp đỡ của gia đình Liệt sĩ, của Bảo tàng tỉnh Bến Tre, bản thảo Nhật kí Lê Anh Xuân đã lên khuôn chữ ấn loát. Việc xuất bản Nhật kí là đáp ứng nguyện vọng, mong mỏi chung của nhiều cơ quan văn hoá, khoa học, các tổ chức chính quyền địa phương và độc giả yêu thơ cả nước.
         Nhà xuất bản Văn hoá – Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh tình nguyện xuất bản cuốn nhật kí này. Ngoài mục tiêu giới thiệu một di sản văn hoá – tư tưởng, đối với Nhà xuất bản, cuốn sách còn có ý nghĩa như một sự tri ân đồng nghiệp. Bởi vì Tạp chí Văn nghệ Giải phóng, nơi nhà thơ Lê Anh Xuân làm việc, chính là tổ chức văn hoá tiền thân của Nhà xuất bản Văn hoá – Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay.
        Trong lần xuất bản này, chúng tôi chưa thật yên tâm về phương diện văn bản học. Lí do là vì trong nguyên bản Nhật kí còn rất nhiều quãng thời gian bỏ trống (có thể do cuộc chiến đấu căng thẳng mà việc ghi nhật kí bị gián đoạn hoặc cũng có thể những khoảng thời gian này được ghi ở những cuốn sổ khác?). Bên cạnh đó, còn khá nhiều câu chữ tác giả viết theo kiểu kí hiệu, không thể giải mã. Khi ghi nhật kí, tác giả không thể biết những chuyện riêng tư, “độc thoại” của mình lại có ngày ra ngoài ánh sáng, thành chuyện chung cho triệu người cùng biết. Tuân thủ quy luật đặc thù của thể loại nhật kí và tôn trọng tính chân thực của nguyên tác, chúng tôi đề nghị Nhà xuất bản giữ nguyên nội dung hiện trạng.
        Nhân dịp Nhật kí Lê Anh Xuân ra mắt bạn đọc, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn xin trân trọng cảm ơn Nhà xuất bản Văn hoá văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh vì sự thịnh tình hợp tác, chân thành cảm ơn gia đình Liệt sĩ đã hết sức giúp đỡ, cảm ơn sự phối hợp, hỗ trợ thông tin và các tư liệu lịch sử của các nhà văn: Anh Đức, Lê Văn Thảo, Viễn Phương, Từ Sơn, Lê Quang Trang, đặc biệt là các cán bộ Bảo tàng Bến Tre – tỉnh Bến Tre trong quá trình biên tập cuốn sách này.
       Nhân dịp xuất bản cuốn nhật kí, chúng tôi thiết tha mong mỏi tiếp tục được nhận về phòng Truyền thống Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội) các kỉ vật, ảnh lưu niệm, các trang văn di cảo của Liệt sĩ Lê Anh Xuân có thể còn đang được lưu giữ rải rác trong sổ tay các nhà văn, nhà báo và các đồng chí, đồng nghiệp cùng công tác, chiến đấu với Liệt sĩ năm xưa.
        Trong khi chờ đợi cơ hội sẽ được bổ sung thêm những tư liệu và những trang nhật kí mới, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn xin trân trọng giới thiệu Nhật kí Lê Anh Xuân với các cán bộ, sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội và bạn đọc gần xa.
Hà Nội, nhân ngày Nhà Giáo Việt Nam năm 2011
Đảng uỷ, Ban Giám hiệu, Hội Cựu chiến binh
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

MƯU ĐỒ CHÍNH TRỊ CỦA A-LẾCH-XĂNG ĐỜ RỐT (A.D. RHODES) VÀ VẤN ĐỀ CHỮ QUỐC NGỮ *

                                                                            Hoàng Văn Lân, Đặng Huy Vận I. N hững nguyên nhân lịch sử nào...